In veel families doet het verhaal de ronde dat er een Hugenoot in de stamboom voorkomt. Soms is dit waar, maar soms is de wens de vader van de gedachte. Afstammen van een Hugenoot lijkt iets te zijn waar je trots op kunt zijn, wellicht door de associatie met de moedige beslissing pal te staan voor iets waar je in gelooft – in het geval van de Hugenoten een andere geloofsovertuiging. Maar hoe kom je er nu achter of de veronderstelde Hugenoot in jouw stamboom ‘echt’ was of niet? Op deze pagina geven we je achtergrondinformatie en zoektips.

Geschiedenis van de Hugenoten

Het is niet geheel duidelijk waar de term ‘Hugenoten’ vandaan komt. De naam kan verwijzen naar Besançon Hugues, de leider van een religieuze revolutie in Genève. Een andere interpretatie is dat het woord is afgeleid van ‘le hugon’: ‘vrije geest’. Dit was een scheldnaam die katholieken voor Hugenoten gebruikten. Een derde mogelijkheid is dat de naam een verbastering is van Eidgenossen, dat bondgenoten betekent.

Hugenoten zijn in twee golven (Réfuges) naar de Nederlanden gekomen. De eerste grote vervolging van Hugenoten vond plaats na de Bartholomeusnacht in Parijs in 1572, waarbij duizenden calvinisten de dood werden ingejaagd door moordzuchtige katholieken. Vele van de overlevenden vluchtten daarna naar het noorden.

In 1685 werd het Edict van Nantes, waarbij geloofsvrijheid werd gegeven, herroepen. Hierna volgde de Grande Réfuge, waarbij volgens sommige schattingen tussen 210.000 en 900.000 Hugenoten naar onder andere de Nederlanden, Duitsland, Italië en Engeland vluchtten. Van de 70.000 gevluchte Hugenoten die in Nederland terechtkwamen, vonden er 12.000 in Amsterdam een nieuwe woonplaats.

Niet iedereen was een Hugenoot

Maar let op! Niet iedere Nederlander met een Frans klinkende naam was een hugenoot. Wanneer je voorouders tijdens de twee golven, rond 1572 en 1685, vluchtten uit een plaats die bekendstond als Hugenotenbolwerk, zoals La Rochelle, dan kan dit een aanwijzing zijn. Maar ten tijde van de Bartholomeusnacht vluchtten ook veel Zuidelijke Nederlanders uit het huidige België naar het noorden vanwege het optreden van de hertog van Alva. Verder trokken ook vele migranten vanuit Frankrijk en de Zuidelijke Nederlanden vooral om economische redenen naar het noorden, bijvoorbeeld om werk te vinden in de textiel- en bierindustrie.

Terugzoeken in de doop-, trouw- en begraafregisters

Allereerst moet je je stamboom reconstrueren tot aan de tijd waarin de grote stromen vluchtelingen naar ons land kwamen. Dit kan je doen met behulp van de doop-, trouw– en begraafregisters via WieWasWie of in regionale archieven. Zoek vooral op naamsvarianten, want veel Franse namen zijn verbasterd naar Nederlandse varianten. Zo komt Berlonje van Boulogne, Bevort was Beaufort, en de Croo is een afgeleide van Ducroix.

Waalse fiches

Als je je voorouders niet terugvindt in de lokale kerkboeken, dan is de verzameling Waalse fiches van de Leidse Bibliothèque Wallonne de volgende stap. Dit is een alfabetische index op de doop-, trouw- en begraafboeken uit de 16de, 17de en 18de eeuw van Franstalige kerkgemeenten in Nederland, België, Frankrijk en Duitsland. De collectie, die loopt van circa 1500 tot 1858, bevat ongeveer 1,2 miljoen handgeschreven aantekeningen. De kaartjes zijn gescand en online te raadplegen via FamilySearch.

Deze website bevat meer scans van collecties die beheerd worden door de Bibliothèque Wallonne, zoals de collectie Mirandolle (1644-1858), met aantekeningen op naam en onderwerp uit de Waalse registers van Rotterdam, Den Haag en ’s-Hertogenbosch.

Familiedossiers

Als je het vermoeden hebt dat dat familielid met die Franse naam toch echt een Hugenoot is, kun je proberen dit te verifiëren aan de hand van informatie in een van de CBG-familiedossiers. Een document uit het dossier van de familie Dutilh bijvoorbeeld vermeldt een akte waarin twee predikanten verklaren dat Pierre Dutilh ‘om der wille van het geloof Frankrijk verlaten heeft en als lidmaat van de gereformeerde kerk erkent moet worden’. Dit vond plaats in 1686, dus kort na de herroeping van het Edict van Nantes. De kans is groot dat het hier om een Hugenoot gaat.

Naslagwerken

In de CBG Bibliotheek vind je tal van naslagwerken over de Hugenoten en hun achtergrond. Verschillende Hugenotenfamilies stootten vrij snel na aankomst in Nederland door naar de elite van de Republiek en voerden een familiewapen, zoals de families Dutilh, Van Charante en Chabot. Ze zijn onder meer te vinden in oudere deeltjes van Nederland’s Adelsboek en Nederland’s Patriciaat, die het geloof van een familie vermelden.Naslagwerken.

Verder kun je bij lokale Nederlandse archieven soms relevante bronnen raadplegen. Zo heeft Erfgoed Leiden en Omstreken een inventaris van de archieven van de Waalse gemeente te Leiden (1584-1983), en het Stadsarchief Amsterdam de Grand Livre des Réfugiés binnen het archief van de Waalsch Hervormde Gemeente. De verzameling in het Zeeuws Archief van J. de Hullu, zelf van Hugenootse oorsprong, bevat veel gegevens over de refugiés in westelijk Zeeuws-Vlaanderen.

Ook is in lokale archieven meestal wel bekend welke notaris de meeste Franstalige klanten bediende, onder wie Hugenoten.

Internationale bronnen

Internationale bronnen over Hugenoten kunnen eveneens inzicht bieden in de geschiedenis van de Nederlandse migratie. Afstammelingen van de vluchtelingen kunnen namelijk ook weer geëmigreerd zijn. Kijk bijvoorbeeld eens naar de Publications of the Huguenot Society of America en de verschillende Geschichtsblätter der Deutschen Hugenotten-Gesellschaft, beschikbaar via de CBG Bibliotheek. Op de website van Who Do You Think You Are, het programma waarop Verborgen verleden is gebaseerd, vind je een pagina gewijd aan Hugenoten. Onderaan staat een aantal links waarmee je verder kunt zoeken. De sites zijn voornamelijk gericht op een Brits publiek, maar soms staan er ook aanknopingspunten voor Nederlandse onderzoekers tussen.

Zoeken in Frankrijk

Als de plaats van herkomst in Frankrijk bekend is, dan kun je online verder zoeken. Doop-, trouw- en begraafboeken van diverse kerken zijn te vinden in het archief van het desbetreffende Franse departement. De registres paroissiaux verwijzen je naar de rooms-katholieken, de registres pastoraux naar de protestanten. Een voorbeeld: La Rochelle valt onder het departement nummer 17, Charente-Maritime. De zoekwoorden ‘archives Charente-Maritime’ brengen je naar Les archives départementales de La Charente-Maritime. Kies vervolgens voor de mogelijkheid te zoeken in Les archives en ligne, kies vervolgens état civil (burgerlijke stand) en selecteer de gewenste religie bij Type de registre (protestants – pastoral – in het geval van Hugenoten) en de plaats van herkomst. Vervolgens kun je de gescande originelen doorbladeren op zoek naar de juiste persoon.

In veel gevallen is er nog geen hedendaagse index op naam, waarmee je makkelijk in een database kunt zoeken. Daarvoor moet je bij de commerciële partijen zijn, waarvan Filae en Geneanet momenteel de voornaamste zijn op Frans gebied. Je moet wel het geluk hebben dat ze juist van jouw herkomstregio bronnen hebben gepubliceerd.