CBG bronnen
Verver

Verborgen Verleden met Maurice de Hond

2 februari 2018

Opiniepeiler Maurice de Hond gaat op zoek naar de verhalen van zijn Joodse voorouders.

Tekst: Vera Weterings, met dank aan Yvonne Prins

Maurice de Hond begint zijn zoektocht thuis, waar hij familiefoto’s bekijkt. Veel foto’s heeft hij niet, alleen van zijn ouders en van de ouders van zijn moeder. Zijn moeder komt uit een grote familie, waarvan bijna niemand de Tweede Wereldoorlog heeft overleefd. Ze kwamen bijna allemaal om in Auschwitz. De ouders van Maurice zijn ook weggevoerd naar Auschwitz maar hebben het kamp overleefd. Zij hebben verschrikkelijke dingen meegemaakt. De moeder van Maurice kwam in een experimentenblok terecht, waar vrouwen onvruchtbaar werden gemaakt. Gelukkig is dit niet gelukt anders was Maurice niet geboren. Voor Shoah is de moeder van Maurice geïnterviewd. Shoah is een meer dan negen uur durende documentaire, die door velen wordt beschouwd als de belangrijkste Holocaust-film die ooit werd gemaakt. Moeder Marianne de Hond Brander vertelt in het interview wat haar overkwam in het kamp.

Maurice de Hond gaat op zoek naar zijn verborgen verleden. Foto: NTR

Maurice de Hond gaat op zoek naar zijn verborgen verleden. Foto: NTR

Maurice weet veel van de recente geschiedenis van zijn familie, maar wil meer weten over zijn voorouders van voor de Tweede Wereldoorlog. Ook heeft hij gehoord over een Portugese tak, waar hij nieuwsgierig naar is.

Rode Kruis Archief

Grafstenen op de Joodse begraafplaats in Muiderberg.

Grafstenen op de Joodse begraafplaats in Muiderberg.

Als eerste bezoekt hij het graf van zijn ouders, die beiden in 2002 overleden zijn, op de joodse begraafplaats Muiderberg. Om meer details boven water te krijgen over wat zijn ouders is overkomen in de oorlog heeft hij een afspraak in Den Haag bij het Rode Kruis met historicus Albert Oosthoek. Hij is in het oorlogsarchief op zoek gegaan naar informatie over de ouders en voorouders van Maurice. Albert toont Maurice een formulier, dat ingevuld is door Marianne Brander, de moeder van Maurice. Het is een formulier waarop mensen die de oorlog overleefd hadden gegevens hebben ingevuld over hetgeen zij in de kampen hadden meegemaakt. Verder laat hij een transportlijst zien van 11 september 1942, waarop overgrootvader Isaac Brander geboren op 29 december 1860, vermeld staat. Dit was één van de eerste transporten vanuit Westerbork naar de vernietigingskampen. Op 82-jarige leeftijd is overgrootvader Brander in Sobibor vergast. Voor verder onderzoek naar zijn voorouders wordt Maurice door Albert geadviseerd om naar Amsterdam te gaan.

Marktkooplui

Maurice de Hond en Rob Snijders. Foto: NTR

Maurice de Hond en Rob Snijders. Foto: NTR

In deze stad, op het Waterlooplein, heeft Maurice een afspraak met Rob Snijders. Het is een belangrijke plek voor Maurice, aangezien veel van zijn voorouders op deze plek als marktkoopman gewerkt hebben. Snijders toont de marktkaart van Isaac Brander, die in 1929  nog met fruit op de markt stond als 69-jarige. Ze wandelen verder naar de Rapenburgerstraat, waar veel arme Joodse mensen woonden en ook Isaac op nummer 102. Betovergrootvader Nathan Brander woonde hier met zijn gezin in de buurt, in de Houtstraat. De straat is verdwenen, nu staat er de Opera. Aan de Rapenburgerstraat 169 bezoeken ze Café Waterlooplein 77 in het voormalige joodse meisjesweeshuis.

Marktkaart van Isaac Brander uit het archief van de Dienst Marktwezen (Stadsarchief Amsterdam).

Marktkaart van Isaac Brander uit het archief van de Dienst Marktwezen (Stadsarchief Amsterdam).

Snijders laat in het café het vonnis van de arrondissementsrechtbank in Amsterdam zien waaruit blijkt dat Engelina, een halfzus van overgrootvader Isaac Brander, toen zij elf jaar oud was veroordeeld werd tot twee weken gevangenisstraf wegens bedelarij. Na het uitzitten van de straf werd zij naar een bedelaarsgesticht in Ommeschans gestuurd. Ook haar zus Catharina bedelde en werd een jaar later veroordeeld.

Voddezoeker

Wat niet in de uitzending naar voren komt is de grootmoeder van Isaac Brander: Sara Nathan Bomburg, geboren in Amsterdam ca. 1789. Haar ouders kwamen uit Duitsland. Haar vader Nathan was geboren in Bamberg en noemde zich naar zijn beroep Voddezoeker. Haar moeder was geboren in Mannheim en haar familienaam werd Manheim.

Bedelaars

Maurice de Hond en Harmen Snel. Foto: NTR

Maurice de Hond en Harmen Snel. Foto: NTR

Er is nog meer gevonden over de Amsterdamse voorouders van Maurice, daarvoor gaat hij naar het Stadsarchief Amsterdam waar hij een afspraak heeft met archivaris Harmen Snel. Harmen toont Maurice een dossier Sociale Zaken van de ‘Armenwet-afdeeling Armenraad’ van Isaac Brander, dat in 1925 begint. Brander vroeg toen voor de eerste keer steun aan om handel te kunnen kopen. Dit werd geweigerd. Pas na 1932, toen zijn echtgenote al overleden was en Isaac te oud geworden was om als marktkoopman te werken, ontving hij steun voor zijn levensonderhoud. Hij wilde liever steun ontvangen dan opgenomen worden in een oude liedenhuis. Een aanvraag voor nieuwe schoenen werd in eerste instantie geweigerd, maar toen hij de aanvraag een maan later opnieuw aanvroeg omdat één van zijn schoenen door midden was gebroken en niet meer gerepareerd kon worden, mocht Isaac andere kopen, zo blijkt uit het dossier. Tot slot laat Harmen een foto zien van het laatste adres waar Isaac in Amsterdam verbleef: Rapenburg 100. Hier woonde hij op de tweede verdieping. Op de laatste bladzijde van het dossier wordt bevestigd dat Isaac hierna door de Duitsers was opgepakt: in een mededeling van de voorzitter is te lezen dat de man naar Duitsland vertrok op 10 september 1942.

Geldtikker

Maurice de Hond en Harmen Snel. Foto: NTR

Maurice de Hond en Harmen Snel. Foto: NTR

Voor nog meer informatie betreffende zijn voorouders wordt Maurice geadviseerd de volgende morgen terug te keren bij het Stadsarchief. Harmen Snel laat dan een stamreeks zien van de voorouders Brander terug tot Hartog Isaac Brander (circa 1736). Deze Hartog Isaac Brander kwam een paar maal met justitie in aanraking wegens oplichting en bedrog, zo blijkt uit een dossier uit het archief van de rechtbank van de Eerste Aanleg. Hartog was een zogenoemde geldtikker, dat was iemand die geen geld wilde wisselen, maar het afhandig wist te maken. Harmen toont Maurice een document waarin te lezen is dat Harto gedagvaard werd als gedineerde in de bewaarplaats de beschuldigden. In het proces-verbaal is een verklaring van Frans Mensing te lezen die het er niet bij liet zitten. Hij vertelde dat hij “heeft ontmoet onbekenden persoon welke hem dadelijk als een oude bekende vriendschappelijk aangesproken en genodigd heeft om in eene herberg in de nabijheid een glas jenever te drinken, hetwelk hij na eenige weigering heeft aangenomen (…) Door welk aanbod hij zich heeft laten bewegen het geld dat hij in zijnen zak had voor den dag te halen en gemelde persoon daarin te laten zoeken, welke echter geene stukken naar zijn genoegen, zoo hij zeide, konde vinden en eindelijk gezamenlijk met den anderen persoon is vertrokken; dat hij eenige uren daarna ruim negen guldens aan Zeeuwsche rijksdaalders, achtentwintigh schellingen eerst uit zijnen zak heeft vermist.”

Hartog werd veroordeeld en heeft een paar jaar achter de tralies gezeten. Dat was in 1815. Maurice reageerde hierop dat het maar goed was dat zijn moeder het niet geweten had, anders had zij zich geschaamd. De familie van moeder was ontzettend arm geweest, maar wel eerlijk. Een leuk detail uit de archiefstukken is het signalement van Hartog Isaac Brander alias Hartog Peter waarin onder andere te lezen is dat hij zo’n vijf voet en drie duim lang was (circa 1.43 meter), bruine ogen had, grijs haar, een ronde kin, bruine wenkbrauwen en bleek van kleur was. Dat hij bleek zag was niet zo gek, want hij had twee jaar gevangenisstraf gehad en het signalement was van kort nadat hij was vrijgekomen. Voor het opnieuw geldtikken en ontkennen kreeg Hartog vijf jaar cel.

Draaideurcrimineel

In de familie Brander, voorouders van moederskant, komt een draaideurcrimineel voor, maar ook aan vaderskant is een voorouder, overgrootmoeder Catharina Koopman, met justitie in aanraking gekomen – hoewel dit in de uitzending niet aan bod komt. Catharina komt in het politieblad voor als weduwe van Wolf Sluyter. Zij is bij vonnis van het kantongerecht van 17 december 1884 veroordeeld tot een geldboete van drie gulden of één dag gevangenisstraf wegens politieovertreding.

Pruikenmaker

Maurice de Hond en Harmen Snel. Foto: NTR

Maurice de Hond en Harmen Snel. Foto: NTR

Na het bekijken van deze documenten neemt Harmen Maurice mee naar de Joodse wijk. Hier toont hij hem een ander stuk van zijn stamreeks in het sluiswachtershuisje, nu Café de Sluyswacht, aan de Zwanenburgwal. In dit huisje woonde Isaac Nabarro, grootvader van Branca Nabarro, de overgrootmoeder van Maurice. In het bevolkingsregister van midden jaren vijftig van de negentiende eeuw is te lezen dat Isaac Nabarro, zijn vrouw Branca Isaac Korper en hun kinderen woonden op de Zwanenburgwal in het sluiswachtershuisje. Snel laat een afstammingsreeks zien waarop Sara Monis, de grootmoeder van Isaac Nabarro, vermeld staat. Sara werd rond 1741 in Amsterdam geboren en heeft daar haar hele leven gewoond. In de huwelijksakte van haar ouders uit 1740 is te lezen dat haar ouders woonden op de Stromarkt aan de Muiderstraat. De ondertrouwinschrijving in Amsterdam geeft ons ook de informatie dat haar vader Salomon Monis afkomstig was uit Livorno, Italië. Hij was pruikenmaker van beroep.

Bevolkingsregister 1853-1863 met daarin de registratie van Isaac Nabarro, zijn vrouw Branca Isaac Korper en hun kinderen (Stadsarchief Amsterdam).

Bevolkingsregister 1853-1863 met daarin de registratie van Isaac Nabarro, zijn vrouw Branca Isaac Korper en hun kinderen (Stadsarchief Amsterdam).

Livorno

Wat niet in de uitzending naar voren komt is dat de vader van Sara Monis niet de enige voorouder uit Livorno was. Voorvader Isaac Nunes Nabarro, een zoon van Sara Monis, huwde te Amsterdam in 1798 met Esther del Canho. Haar grootouders Salomon Abrahamsz Canho en Rachel Aronsdr Canho kwamen ook uit Livorno volgens hun ondertrouwinschrijving te Amsterdam in 1732.

Venetiaanse getto

Maurice de Hond en Nardo Braverman. Foto: NTR

Maurice de Hond en Nardo Braverman. Foto: NTR

Om meer over de voorouders Monis te weten te komen, vertrekt Maurice naar Livorno. Hij heeft hier een afspraak met historicus Nardo Bonomi Braverman die veel weet over Joodse families in Livorno. Hij zegt dat de voorouders Monis van Maurice niet uit Livorno maar uit Venetië afkomstig waren. Zij vertrekken daarna samen naar deze stad waar Nardo hem veel vertelt over het Joodse leven in Livorno en Venetië. Livorno was een vrije stad waar joden niet bang hoefden te zijn voor de inquisitie. Hoewel de familie Monis uit Venetië kwam, was het waarschijnlijk veiliger om te zeggen dat ze uit Livarno kwamen. Toch kent ook Venetië een lange joodse geschiedenis. Al sinds de middeleeuwen wonen hier joden. Het aantal stijgt snel als het in de veertiende eeuw wordt toegestaan voor joden om als kooplui en geldschieters in de stad te werken. In 1492 vindt er nog een belangrijke immigratiegolfplaats en vluchten veel joden uit Spanje en Portugal naar Venetië, zo ook de voorouders van Maurice. In 1516 besluit de gouverneur dat alle joden in een speciale wijk moeten wonen, de getto. Om deze wijk worden hekken geplaatst, zodat de joden de wijk ’s avonds niet kunnen verlaten.  Nardo neemt Maurice mee naar de getto en vertelt daar dat het leven in de getto erg zwaar was, waarschijnlijk ook voor de familie van Maurice. Ook laat hij een geboorteakte zien van 8 oktober waarop te lezen is dat de voorouders van Maurice vanuit Spanje naar Venetië kwamen. Maurice sluit zijn zoektocht af in de Spaanse synagoge in Venetië, de plek waar zijn voorouders ook ooit gezeten hebben.

Maurice de Hond en Nardo Braverman. Foto: NTR

Maurice de Hond en Nardo Braverman. Foto: NTR

Familienamen

Tot slot, waar in de uitzending geen aandacht aan is besteed zijn de familienamen van de voorouders van Maurice. Een leuke combinatie van familienamen is die van de betovergrootouders van Maurice. Isaac Jacob de Hond huwde met Betje Mozes Kat. Of zij als kat en hond leefden is niet bekend.

Maurice de Hond en Nardo Braverman. Foto: NTR

Maurice de Hond en Nardo Braverman. Foto: NTR