Eva Besnyö en het Calmeyer-dossier: de ‘arisering’ van een Joodse fotograaf

November 2026

Door Merel Bem, Journalist en schrijver – Gen.magazine augustus 2026.

Eva Besnyö (1910-2003), de Hongaars-Nederlandse fotograaf, overtuigde tijdens de Tweede Wereldoorlog de nazi’s dat ze niet ‘vol Joods’ was. Haar Calmeyer-dossier, bewaard in het Calmeyer-archief bij het CBG, was tot nu toe onbekend. Haar dochter Iara Brusse vertelt erover in aanloop naar de retrospectief in het Fotomuseum Den Haag.

Deze recensie stond in het Augustusnummer van Gen.Magazine. Ben je benieuwd naar de andere artikelen? Koop Gen. los of neem een abonnement.

Onderzoek

In september 2026 opende in het Fotomuseum Den Haag een groot retrospectief van de Hongaars- Nederlandse fotograaf Eva Besnyö. In aanloop naar deze tentoonstelling heeft Iara Brusse onderzoek laten doen in het Calmeyer-dossier van haar moeder. Tijdens de Tweede Wereldoorlog overtuigde Besnyö de nazi’s dat ze niet ‘vol Joods’ was.

De ‘arisering’ van de Joodse fotograaf Eva Besnyö

‘Het is wonderlijk’, zegt Iara Brusse (78), zittend aan de grote tafel in haar appartement in Bergen, met uitzicht op groen en een vijver met een fontein. ‘Voor de oorlog zei mijn moeder altijd: “O, mij kan niets gebeuren, want daar zijn mensen.” Ze had er vertrouwen in dat anderen haar zouden helpen, mocht dat nodig zijn. En toen de oorlog voorbij was, zei ze: “Kijk uit, daar zijn mensen.” Waarmee ze dus bedoelde dat ze er niet meer van op aankon dat men haar zou helpen. Ze was anderen gaan wantrouwen.’

Ze is even stil. ‘Ja, zoiets zegt natuurlijk alles. Ik vind het belangrijk dat daar óók ruimte voor is. Mijn moeder wordt altijd gezien als een sterke vrouw die alles kon, iemand bij wie alles goed ging: een positieve kracht. En dat wás ook zo. Maar er was ook een andere kant, waarin de Tweede Wereldoorlog en de gevolgen daarvan een grote rol speelden. Die kant was ook belangrijk in haar leven. Zeg, wil jij nog taart?’

Sodom en Gomorra

Brusse serveert appelrabarbercrumble. Haar moeder was de Hongaars-Nederlandse fotograaf Eva Besnyö (1910-2003), van wie in september een groot retrospectief opent in het Fotomuseum Den Haag. Aanleiding zijn 341 onlangs door het museum aangekochte foto’s van Besnyö, die tot dan toe in het bezit waren van haar dochter. Brusse heeft zeggenschap over een groot deel van haar moeders oeuvre – dat beroemde, gelauwerde oeuvre dat grotendeels bestaat uit zwart-witfoto’s waarvan vele in het collectieve geheugen verankerd zijn. Dat betekent dat ze regelmatig wordt betrokken bij tentoonstellingen van Besnyö’s werk. ‘Dat is soms een beetje schipperen,’ zegt ze. ‘Tussen wat ze mij toevertrouwen en wat ik aan de musea zelf moet overlaten. Ik blijf natuurlijk de kritische dochter.’

‘Mijn moeder was altijd op zoek naar vrijheid’ (Eva Besnyö: van Boedapest naar Berlijn)

Brusse heeft het niet van een vreemde. Op haar twintigste verliet haar moeder haar geboorteplaats Boedapest en het liberaal-Joodse gezin waarin ze opgroeide – vader, moeder en twee zussen – om zich in Berlijn als fotograaf te ontwikkelen en werk te vinden. ‘Mijn moeder was altijd op zoek naar vrijheid,’ zegt haar dochter. ‘Mijn grootvader, een formele advocaat, vond Berlijn maar niks; dat was Sodom en Gomorra. Hij wilde dat ze keurig Frans ging studeren in Parijs en dan kon ze in haar vrije tijd een beetje fotograferen. Maar zo ging het natuurlijk niet. Mijn moeder was eigenwijs. En bovendien: Parijs was destijds uit. In Berlijn gebeurde het.’

Groepsfoto met Eva Besnyö, Iara Brusse, Berthus Brusse, Maeve van der Steen en

Groepsfoto met van links naar rechts: Maeve van der Steen, Berthus Brusse, Iara Brusse, Eva Besnyö en Jelle. Privécollectie Iara Brusse

Besnyö ontmoette er de Nederlandse fotograaf John Fernhout, zoon van de schilder Charley Toorop. In 1931 – het Duitse nationaalsocialisme had al een flinke laars aan de grond – reisde ze hem achterna naar Nederland in de veronderstelling dat het hooguit voor een paar maanden zou zijn. ‘Het waait wel over, dachten ze’, zegt Brusse. ‘Maar ja, dat liep dus anders.’

Een aanwezigheid

Besnyö zou nooit meer weggaan uit Nederland. In Amsterdam bouwde ze een vooroorlogse carrière op, onder meer als portret- en architectuurfotograaf. Ze volgde de principes van de Nieuwe Fotografie, een stijl die rond 1920 was ontstaan en waarin fotografie, grafische vormgeving en beeldende kunst samenkwamen in frisse, moderne composities. Ze was een van de organisatoren van de legendarische fototentoonstelling Foto ’37 in het Stedelijk Museum Amsterdam en fotografeerde voor De 8 en Opbouw, een architectenorganisatie met een eigen tijdschrift, waartoe ook fotograaf Carel Blazer en architect Willem van Eesteren behoorden. En in Nederland woonde Charley Toorop, haar schoonmoeder, met wie Besnyö het uitzonderlijk goed kon vinden.

‘Dat klikte vanaf het eerste moment’, zegt Brusse. ‘Charley was een zeer vrijgevochten vrouw. Ze organiseerde culturele avonden met kunstenaars en die vond mijn moeder interessant om bij te wonen. Ze hielden ook van elkaars werk. Zal ik je eens iets grappigs vertellen? Mijn moeder wist nooit wat voor prijzen ze moest vragen voor haar foto’s. Charley adviseerde haar. Zij zei: “Ik bedenk altijd wie ik nog moet betalen – de kapper, de slager – en daarna bepaal ik de prijs van mijn schilderijen.” Het was een heel vrije vriendschap. Toen ik een jaar of zeven was heb ik Charley nog ontmoet, dat was rond 1955. Ze had toen net een hersenbloeding gehad en kon niet meer praten. Maar ik was nog steeds van haar onder de indruk, ze was echt een aanwezigheid.’

Iara Brusse tijdens dansles, voorjaar 1968. Privécollectie Iara Brusse

Arisering

Charley Toorop bleef innig bevriend met Eva Besnyö, ook nadat zij in 1939 had gebroken met haar zoon John en een relatie kreeg met grafisch ontwerper Wim Brusse, later de vader van haar kinderen Berthus en Iara. En het was Charley Toorop die tijdens de oorlog een belangrijke rol speelde in de zogenoemde ‘arisering’ van Eva Besnyö – een juridische procedure die ervoor moest zorgen dat ze op papier slechts twee Joodse grootouders had in plaats van vier (zie kader). Deze gebeurtenis was nooit een geheim, maar tot nu toe wisten weinig mensen ervan. Op de tentoonstelling in Fotomuseum Den Haag zal er voor het eerst nadrukkelijk aandacht aan worden besteed, iets waar haar dochter blij mee is.

Ze heeft altijd geweten van de ‘arisering’. Haar moeder was niet zwijgzaam over wat ze in de oorlog had meegemaakt, integendeel zelfs. Van jongs af aan hoorde Brusse de verhalen over het verzetswerk van haar ouders, hoe ze documenten vervalsten voor de Persoonsbewijzencentrale (PBC). Ze wist al jong van het lot van Yara Wainschtock, een vriendin van haar moeder naar wie ze is vernoemd en die in het verzet zat. Nadat haar man Tom Koreman door de Duitsers was gefusilleerd, beroofde zij zichzelf en haar ongeboren kind van het leven. ‘Dat soort vreselijke verhalen kregen mijn broer en ik gewoon te horen toen we een jaar of zes, zeven waren. We vonden dat heel gewoon. Pas later besefte ik dat dit zware kost was voor iemand van die leeftijd.’

Janos Kmetty, circa 1940-1945. CBG|Centrum voor familiegeschiedenis, Calmeyer-archief

Ilona Kelemen, circa 1940-1945. CBG|Centrum voor familiegeschiedenis, Calmeyer-archief

Bernard Besnyö, circa 1940-1945. CBG|Centrum voor familiegeschiedenis, Calmeyer-archief

Verklaring van het waarnemend hoofd van de Rijksinspectie van de Bevolkingsregisters dat Eva Besnyö maar twee Joodse grootouders heeft. CBG|Centrum voor familiegeschiedenis, Calmeyer-archief

Genealogische misleiding

Maar ook haar waren de specifieke details van haar moeders ‘ontjoodsing’ tot nu toe grotendeels onbekend. De officiële documenten die daar destijds voor nodig waren bevinden zich tegenwoordig in het Calmeyer-archief, ondergebracht bij het CBG|Centrum voor familiegeschiedenis in Den Haag. Iara vindt het, benadrukt ze nog eens, ‘heel belangrijk’ dat deze episode uit haar moeders leven wordt belicht op de tentoonstelling. ‘Ze wordt er menselijker door’, zegt ze. ‘En bovendien is dit alles buitengewoon essentieel geweest voor de rest van haar leven. Het zou van een ongelooflijke ongevoeligheid zijn als je dat zou weglaten uit haar verhaal.’

‘Het was Charley Toorop die tijdens de oorlog een belangrijke rol speelde in de zogenoemde “arisering” van Eva’

Brief van Eva Besnyö’s ‘vader’ Jonas Kmetty waarmee Eva aantoonde dat ze minder Joods is dan werd aangenomen. CBG|Centrum voor familiegeschiedenis, Calmeyer-archief

Brief van Eva Besnyö waarmee ze wilde aantonen dat ze twee arische grootouders heeft. CBG|Centrum voor familiegeschiedenis, Calmeyer-archief

Hoe verliep de ‘arisering’ van Eva Besnyö in 1943?

Besnyö begon het proces van ‘arisering’ in januari 1943, met hulp van haar moeder vanuit Boedapest en van Charley Toorop en een advocaat vanuit Amsterdam. Haar vader werd niets verteld; die zou het waarschijnlijk nooit goedgekeurd hebben. Een jaar van genealogische misleiding volgde, waarin Besnyö allerlei ‘bewijs’ aanleverde voor een alternatieve afkomst, namelijk dat haar biologische vader niet haar biologische vader zou zijn, maar dat ze was verwekt uit een geheime affaire tussen haar moeder en een niet-Joodse vriend van de familie. Met het verhaal dat ze dus niet ‘vol Joods’ was, zou ze kunnen ontkomen aan vervolging en deportatie door de nazi’s. In februari 1944 werd haar herzieningsverzoek ingewilligd.

Iara Brusse over haar moeder en de oorlog

Ruim tachtig jaar later schudt haar dochter haar hoofd. ‘Het is ongelooflijk wat voor impact oorlog heeft, dat zijn velen nu allang weer vergeten. De dingen die mensen doen om te overleven! Voor mijn moeder was vrijheid het allerbelangrijkste. Daarom deed ze dit, wat achteraf gezien natuurlijk ontzettend heftig is: je eigen vader opzij schuiven. Ze heeft hem nooit meer gezien. Mijn grootvader is tijdens de oorlog opgepakt en waarschijnlijk lopend naar het concentratiekamp bezweken.

In 1999 kreeg mijn moeder de Erich Salomon Prijs, een van de meest prestigieuze fotografieprijzen van Duitsland. We waren met de familie naar Berlijn, waar ook een kleine expositie met mijn moeders werk werd geopend. Na afloop zei ze: “Ik vind het toch zo jammer dat mijn vader dit niet heeft kunnen zien.” Toen was ze al hartstikke oud. Het ontroerde me hevig. De waardering van je ouders blijft dus je leven lang belangrijk.’

Meer over het Calmeyer-archief bij het CBG? 

Calmeyer-archief

‘Dit is een uitzonderlijk dik dossier’, zegt Jean Niewenhuijse, Conservator Collecties bij het CBG in Den Haag. ‘Het komt niet vaak voor dat er zoveel bewijsmateriaal over één persoon is verzameld. Dit heeft ze echt goed aangepakt.’ Op tafel ligt het herzieningsverzoek van fotograaf Eva Besnyö, zoals het begin 1943 werd ingeleverd bij de Duitse jurist Hans Georg Calmeyer. Calmeyer was het hoofd van het Referat Innere Verwaltung, het juridische orgaan dat tijdens de oorlog ruim 5.500 dossiers behandelde van mensen die via herzieningsverzoeken wilden aantonen dat ze minder Joods waren dan in de Duitse administratie stond vermeld. Hoewel Besnyö in 1941 nog naar waarheid had aangegeven dat ze vier Joodse grootouders had, wilde ze twee jaar later ‘bewijzen’ dat het er slechts twee waren geweest en dat haar vader, Bernard Besnyö, niet haar biologische vader was. Met hulp van de Amsterdamse advocaat Adriaan Kotting toonde ze overtuigend aan dat ze was geboren uit een affaire tussen haar moeder, Ilona Kelemen, en beeldend kunstenaar Janos Kmetty, een niet-Joodse familievriend, terwijl haar ‘juridische’ vader met tuberculose in een sanatorium was opgenomen. Dat maakte haar volgens de nazistische rassenwetten een Mischling, iemand van gemengd bloed. Ook Mischlinge werden gediscrimineerd en vervolgd, maar gemiddeld genomen hadden ze net iets betere overlevingskansen dan mensen die volgens de rassenwetten volledig Joods waren. In de zalmroze dossiermap bevinden zich onder meer ondersteunende verklaringen van advocaat Kotting, Besnyö’s Nederlandse schoonmoeder Charley Toorop, en een brief van Kmetty aan zijn ‘dochtertje’ Eva. Ook leverde Besnyö een medisch document over bloedgroepen en liet ze een ‘Anthropo-biologisch Rapport’ opstellen, waaruit onder andere naar voren komt dat ze geen fysieke kenmerken heeft die men destijds als typisch Joods beschouwde. Dit alles werd uiteindelijk beloond met het formulier Zentralstelle für jüdische Auswanderung van 11 februari 1944, waarin Eva Besnyö staat geregistreerd als ‘afstammeling van twee joodsche grootouders.’ Een rood stempel bevestigt haar nieuwe status.

Het bestaan van dit dossier was tot nu niet bekend. Maartje Wildeman, zaakwaarnemer van Iara Brusse, is ernaar gaan zoeken in het Calmeyer-archief bij het CBG. Als eerste kreeg zij toegang tot het dossier, inclusief de originele documenten die Brusse tot dan toe alleen als zwarte kopieën uit het archief van haar moeder kende. Exacte kopieën van deze documenten en foto’s uit het dossier zullen te zien zijn op de tentoonstelling in het Fotomuseum Den Haag.

Het Calmeyer-archief werd na de oorlog gesplitst. Een deel werd in bruikleen gegeven aan het CBG|Centrum voor familiegeschiedenis in Den Haag, het andere deel bevindt zich in het NIOD, Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies in Amsterdam.