Welkom op de vernieuwde website van het CBG. We zijn achter de schermen nog hard aan het werk om deze site optimaal te laten functioneren. Hierdoor kunnen er nog enkele zaken niet goed gaan, we vragen hiervoor uw begrip.
Klaas Dijkhoff ontdekt verschillende uitersten in zijn familie in deze aflevering van Verborgen verleden. Van een overgrootvader die niet wilde deugen tot een verre voorouder die de voeten van de paus heeft gekust, en van katholiek naar protestants en weer terug. Hij besluit de tocht in Duitsland, het land waar hij ook geboren is.
Bekijk de aflevering op NPO Start:
Voormalig VVD-politicus Klaas Dijkhoff is geboren in het Duitse Soltau, als zoon van een beroepsmilitair. Hij is opgegroeid in Nederland. Hij vertelt vol genegenheid over zijn grootmoeder van moederskant, oma Nellie, een diep religieuze en warme vrouw. Ze vertelde veel verhalen, maar er is ook nog veel onduidelijk, met name omtrent haar vader, Nicolaas van Zwam.
In het Drents Archief in Assen helpt conservator Ferry Sieders Klaas meteen uit de droom: het bange vermoeden dat Nicolaas in de armenkolonie Veenhuizen terecht is gekomen, blijkt terecht. Klaas krijgt het inschrijvingsregister van de Rijkswerkinrichting (RWI) te zien, waarin Nicolaas meerdere malen ‘zonder vaste woonplaats’ werd vermeld. ‘Hij had een abonnementje’, constateert Klaas lachend.
Wil je weten of voorouders van jou ook ooit terecht zijn gekomen in een van de armenkoloniën? Kijk dan op de website allekolonisten.nl. Misschien vind je daar ook wel zijn signalementskaart, zoals die van Klaas’ voorouder. Je vindt er ook akten van de burgerlijke stand, en als je geluk hebt wordt hij of zij vermeld in de correspondentie van de Maatschappij van Weldadigheid, die op naam is te doorzoeken. Als je meer wilt weten over het leven in de koloniën kun je de boeken van historicus Will Shackmann lezen (De proefkolonie, De bedelaarskolonie, De armenkolonie en De strafkolonie), of natuurlijk de bestseller Het pauperparadijs van Suzanna Jansen.
Foto’s op de signalementskaart van Nicolaas van Zwam. Allekolonisten.nl.
‘Opzending’ naar de koloniën van de Maatschappij van Weldadigheid was straf, maar tegelijkertijd een nieuwe kans. Door het vaste ritme dat werd aangehouden hoopte men een zekere mate van discipline bij de bewoners aan te kweken, zodat ze na hun vrijlating weer beter mee zouden kunnen draaien in de gewone samenleving. Dat dat niet helemaal is gelukt, blijkt uit de volgende documenten die Ferry Klaas laat zien, afkomstig van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC): een reeks veroordelingen wegens dronkenschap. Het BHIC heeft veel documenten op zijn website staan die te maken hebben met criminaliteit: niet alleen gevangenisregisters, maar ook criminele vonnissen van de arrondissementsrechtbanken, vonnissen en uitspraken van vrederechters, en uitspraken van de raad van Brabant.
“Er zit daar ergens een vergevingsgezindheid in waarvan je niet weet waar je het vandaan haalt, met zo’n verleden”
In 1930 overlijdt Nicolaas’ vrouw, en worden alle minderjarige kinderen uit huis geplaatst. Klaas’ oma is dan zes jaar oud en belandt uiteindelijk als voogdijkind bij de Franciscanessen in Uden. Klaas vindt het heel bijzonder dat ondanks deze moeilijke jeugd zijn oma juist een hele warme en liefdevolle vrouw is geworden. “Er zit daar ergens een vergevingsgezindheid in waarvan je niet weet waar je het vandaan haalt, met zo’n verleden”, verzucht hij.
Het blijkt dat Nicolaas een tijd in voormalig Nederlands-Indië heeft gediend. Zou dit een verklaring zijn voor zijn latere levensloop? Om antwoord op deze vraag te vinden, reist Klaas naar Bronbeek. Historicus Marc Lohnstein vertelt hem over de militaire loopbaan van zijn overgrootvader, die niet ook niet bepaald vlekkeloos is verlopen. Heb je ook voorouders die in het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger (KNIL) hebben gediend? Je vindt hun militaire gegevens op de website van het Nationaal Archief.
Na deze ontluisterende verhalen krijgt Klaas positievere informatie waaruit blijkt dat hij zijn politieke aanleg niet van een vreemde heeft: er komen tal van bestuurders in de Dijkhoff-lijn voor. Via de vrouw van de verst gevonden voorouder Dirck Dijkhoff, Margaretha van Sonsbeeck, komt Klaas zelfs in het Rijksmuseum terecht, waar een bijzonder en kostbaar voorwerp staat dat voorvader Roelof de Jonge van Sonsbeeck na een bezoek aan de paus én de keizer van het Heilige Roomse Rijk in Wenen heeft laten maken. Historicus Ghizlan El Hachimi werkt als conservator in het museum en geeft Klaas de nodige toelichting.
De zilveren kelk die Roelof de Jonge van Sonsbeeck na zijn bezoek aan de paus liet maken. Rijksmuseum.
Klaas Dijkhoff krijgt uitleg in het Rijksmuseum van conservator Ghizlan El Hachimi. Foto: NTR/BlazHoffski
Aan het slot van de uitzending belandt Klaas in Duitsland, waar een voorouder aan moederszijde is geboren als Catharina Rosenbauer, wier naam later is ‘vernederlandst’ naar Rosenboom. Ook in de Duitse registers wordt haar naam (abusievelijk) als Rosenbaum geschreven. Namen werden vaak geregistreerd op het gehoor: de dienstdoende geestelijke noteerde de naam zoals hij hem had verstaan. Hierdoor ontstaan regelmatig spellingvariaties. Wees daarop bedacht bij je onderzoek! Meer over familienamen vind je in de CBG Familienamenbank.
Catharina’s vader was protestant, maar bekeerde zich uit praktische overwegingen tot het katholicisme. Deze ‘geloofswisselingen’ komen we vaker tegen bij de voorouders van Klaas.
Tot slot mijmert Klaas wat na over de verschillende uitersten in zijn familie. Van voorname bestuurders tot arme sloebers en mensen die zware tegenslag het hoofd moesten bieden. Op wie zou hij het meest trots zijn?
