Welkom op de vernieuwde website van het CBG. We zijn achter de schermen nog hard aan het werk om deze site optimaal te laten functioneren. Hierdoor kunnen er nog enkele zaken niet goed gaan, we vragen hiervoor uw begrip.
Of het nu gaat om een dagloner uit Stevensweert, of de koning van Aragon, met stamboomonderzoek kun je altijd iets nieuws leren over het leven van je voorouders.
Bekijk de aflevering op NPO Start:
In de uitzending van Verborgen verleden met actrice, zangeres en cabaretière Eva Crutzen draait het om de mijnbouw in Limburg, het culturele leven in Roermond en de mogelijke voorname afkomst van de familie Libois. Daarbij stuit zij als kers op de taart op een vorstelijke lijn, die haar naar Spanje brengt. Tijdens deze ontdekkingstocht worden tussen de regels door ook andere interessante zaken aangestipt, zoals onderwijs en zelfontwikkeling.
Uit het door CBG-onderzoeker Maarten van Bourgondiën verrichte onderzoek werd duidelijk dat Eva aan moederskant meerdere voorouders heeft die werkzaam waren in het onderwijs. Niet alleen haar beide grootouders, maar ook een van haar overgrootvaders en oudouders verdiende zo zijn brood.
Onderwijs is een krachtig instrument om je mogelijkheden op de arbeidsmarkt te vergroten en je maatschappelijke positie te verbeteren. De groeiende behoefte aan onderwijs leidde vanaf de middeleeuwen tot een steeds breder en gevarieerder aanbod.
Aanvankelijk was er vooral sprake van standenonderwijs. Hoewel een zekere basisscholing voor iedereen beschikbaar was, stond het duurdere en meer prestigieuze vervolgonderwijs alleen open voor het meer welgestelde deel van de samenleving. Dat veranderde pas vanaf de 19de eeuw, toen er in Nederland steeds meer behoefte ontstond aan geschoold personeel. Dat resulteerde in een leerplicht en een breed toegankelijk basis- en vervolgonderwijs voor kinderen uit alle lagen van de bevolking. De Mammoetwet uit 1968 vormde het sluitstuk van de democratisering van het Nederlandse onderwijs. Mede dankzij dergelijke ontwikkelingen op onderwijsgebied kregen kinderen steeds meer mogelijkheden hun eigen capaciteiten te benutten en een ander beroep te kiezen dan hun ouders.
Wie meer wil weten over de geschiedenis van het Nederlandse onderwijs kon tot voor kort terecht bij het Nationaal Onderwijsmuseum in Dordrecht. Dit museum, dat beschikte over de grootste onderwijscollectie ter wereld, heeft de deuren echter moeten sluiten. Dat betekent dat je nu vooral bent aangewezen op archiefstukken of publicaties.
In bibliotheken, zoals die van het CBG, vind je veel onderwijsgerelateerde boeken (zoek maar eens op ‘onderwijs’ of vergelijkbare trefwoorden). En op de websites van archiefinstellingen, zoals het Erfgoed Centrum Zutphen, worden allerlei zoekhulpen aangeboden voor onderzoekers die willen weten welke schoolarchieven er beschikbaar zijn, en hoe je daar onderzoek in doet. Ook is het verstandig Delpher te raadplegen. Op deze website van de KB nationale bibliotheek kun je op persoonsnaam en andere trefwoorden zoeken in historische kranten, tijdschriften en boeken. Als het meezit, levert dat bijvoorbeeld informatie op over examinaties en aanstellingen van onderwijzers.
Eva Crutzen op zoek naar haar verborgen verleden. Foto: NTR/BlazHoffski.
Gezicht op de kerk van Swalmen uit 1825. In dit dorp werd Peter Johannes Hubertus Hendrickx in 1839 geboren. Gemeentearchief Roermond.
Wie zich met behulp van onderwijs verder ontwikkelt, is onder andere in staat de eigen maatschappelijke positie te verbeteren. In de kwartierstaat van Eva duiken daarvan meerdere voorbeelden op. Zo komt haar vader uit een mijnwerkersfamilie, maar ging hij zelf na een universitaire studie als huisarts aan de slag. Een ander voorbeeld heeft betrekking op de familie Libois. Dankzij scholing wisten de nakomelingen van dagloner Fredericus Hendericus Libois zich in enkele generaties op te werken tot rijksambtenaar.
Misschien stam jij net als Eva af van een of meerdere ambtenaren die werkten bij de gemeentelijke, provinciale of landelijke overheid. Wil je daar meer over weten, dan zul je archief- en literatuuronderzoek moeten doen. Raadpleeg in het laatste geval de websites van relevante bibliotheken en zoek daar op ‘ambtenaren’ en vergelijkbare trefwoorden. Heb je ondersteuning bij het archiefonderzoek nodig, kijk dan of de betreffende archiefinstelling een zoekhulp aanbiedt, zoals de zoekgids ‘Bestuurders en ambtenaren’ van het Zeeuws Archief.
De namen van de belangrijkste Nederlandse ambtenaren vind je terug in de zogenoemde Staatsalmanak voor het Koninkrijk der Nederlanden. Deze bron is voor de periode 1860-1940 raadpleegbaar via Delpher. Het CBG beschikt over staatsalmanakken uit de laatste 75 jaar. Naast deze landelijke almanak kunnen er ook provinciale en lokale almanakken bewaard zijn gebleven (raadpleegbaar bij archiefinstellingen, bibliotheken of het CBG). En tot slot zijn er ook almanakken die betrekking hebben op de voormalige Nederlandse koloniën, zoals de Regerings-Almanak van Nederlands-Indië (ook wel Indische almanak genoemd).
Vermelding van de aanstelling van Jan Willem Custers (oudouder van Eva) tot onderwijzer aan de Openbare school in Ubach over Worms op 13 mei 1848. KB nationale bibliotheek.
Ik heb weleens gehoord dat dat familiewapen gewoon zelf getekend is
Rondom de maatschappelijk gestegen familie Libois vertelt Eva in het voorgesprek met de makers van Verborgen verleden nog een leuke anekdote over haar opa Adams, die trouwde met een kleindochter van rijksambtenaar Hendrik Leonardus Hubert Libois. Bij het echtpaar Adams-Libois hing thuis aan de muur een familiewapen Adams. ‘Ik heb weleens gehoord dat dat familiewapen gewoon gemaakt is, dat dat gewoon zelf getekend is. Dat is mijn herinnering aan de familie Adams,’ aldus Eva. Als dit familieverhaal klopt, is het mogelijk dat opa Adams een familiewapen verzon om niet onder te hoeven doen voor zijn schoonfamilie. Dat die schoonfamilie afstamde van een dagloner uit Stevensweert heeft hij wellicht nooit geweten…
