Welkom op de vernieuwde website van het CBG. We zijn achter de schermen nog hard aan het werk om deze site optimaal te laten functioneren. Hierdoor kunnen er nog enkele zaken niet goed gaan, we vragen hiervoor uw begrip.
In de uitzending van Verborgen verleden met Erben Wennemars vormt de agrarische sector het startpunt. Net als veel van zijn voorouders groeide hij op in een boerengezin in een kleine en hechte gemeenschap. Omdat hij dat patroon doorbrak, is Erben vooral nieuwsgierig naar voorouders die dat ook deden.
Bekijk de aflevering op NPO Start:
Hoewel schaatsicoon en sportjournalist Erben Wennemars weinig weet over zijn voorouders, blijkt zijn inschatting te kloppen dat een groot deel ervan eeuwenlang zijn brood verdiende in de agrarische sector en woonachtig was in Dalfsen en directe omgeving. ‘Ik hoef ook geen paspoort mee te nemen volgens mij, want verder dan Dalfsen kom ik echt niet.’ In zekere zin kun je zeggen dat zijn voorouders, al dan niet bewust of noodgedwongen, vasthielden aan wat bekend en vertrouwd was.
In de meeste voorouderlijke lijnen van Erben werd het beroep van landbouwer generaties lang van vader op zoon doorgegeven. Daardoor kun je in al die gevallen spreken van een echt familieberoep. Het ging vooral om veehouders, aangezien de grond in en rond Dalfsen minder geschikt was voor akkerbouw.
Dat het familieberoep in zoveel verschillende takken hetzelfde blijkt te zijn, is niet zo vreemd. In de kleine boerengemeenschappen in Dalfsen en omgeving waren weinig andere carrièremogelijkheden. Daarnaast was het eerste beroep waar een zoon mee in aanraking kwam dat van zijn vader. Werd hij daarin opgeleid, en had hij voldoende aanleg en talent, dan ligt het voor de hand dat hij in de voetsporen van zijn vader trad. Zeker wanneer hij diens bedrijf kon overnemen of zelf een eigen bedrijf kon starten.
Wil je meer weten over familieberoepen, lees dan het artikel ‘In vaders voetsporen’ dat CBG-onderzoeker Maarten van Bourgondiën schreef voor het decembernummer van Gen.Magazine uit 2025. In het boek Beroepsnamenboek: beroepsaanduidingen voor 1900 in Nederland en België van J.B. Glasbergen (dat je ter inzage aan kunt vragen via CBG Bibliotheek), en op de website ‘Ambachten, beroepen en functies van toen’ vind je meer informatie over beroepen uit het verleden.
Ploegende boer, aquarel van Anton Mauve, omstreeks 1885. Rijksmuseum.
Erben Wennemars met Martine de Boer van Collectie Overijssel.
In Erbens vaderlijn werd lange tijd geen familienaam gevoerd, maar een patroniem. Dat is een van de voornaam van de vader afgeleide toenaam. Zo stond zijn in 1794 overleden voorvader Derk bekend onder het patroniem Hendriks. Dat is in dit geval een afkorting van Hendrikszoon, waaruit je kunt opmaken dat Derks vader Hendrik heette. Bij een dochter staat de afkorting Hendriks voor Hendriksdochter.
Derks zoons Hendrik Jan en Gerrit waren de eersten die een familienaam gebruikten. Onder invloed van de wetgeving van de Franse overheersers (Nederland maakte toen deel uit van het keizerrijk van Napoleon) noemden zij zich vanaf 7 maart 1812 Wennemers. Deze familienaam was afgeleid van een in Hellendoorn gelegen boerderij ’t Wennemers, waar Derk en zijn ouders hadden gewoond. De inspiratie werd dus letterlijk dicht bij huis gevonden, op een voor de familie bekende en vertrouwde plek.
‘Ik hoef ook geen paspoort mee te nemen volgens mij, want verder dan Dalfsen kom ik echt niet’
Zo’n van een boerderijnaam afgeleide familienaam wordt een adresnaam genoemd. Dat is niet hetzelfde als een herkomstnaam. Herkomstnamen geven aan waar iemand vandaan kwam, en verwijzen meestal naar dorpen, steden, regio’s en landen. Adresnamen houden verband met het adres waar iemand woonde, en zijn gebaseerd op de namen van huizen, boerderijen, velden, waterlopen en straten (ook wel microtoponiemen genoemd). Benieuwd waarvan jouw familienaam is afgeleid? Kijk dan op onze website ‘CBG Familienamen’.
Handtekening van Gerrit Wennemars uit 1831 onder de geboorteakte van zijn zoon Dirk Jan
De in de naamsaanneming vastgelegde spelling bleek niet in steen gebeiteld. De familienaam veranderde al binnen een generatie. Waar Gerrit zelf ondertekende met ‘Wenmers’, werd de familienaam in de akten van de burgerlijke stand geschreven als Wennemars. Die spelling bleef tot op de dag van vandaag gehandhaafd. Zulke veranderingen in de schrijfwijze van familienamen tref je vooral aan in de periode voor 1800, omdat er toen nog geen officiële spelling van de Nederlandse taal bestond. Die werd pas voor het eerst vastgesteld in 1804. Met de invoering van de burgerlijke stand aan het eind van de 18de en begin van de 19de eeuw werd de spelling van familienamen in principe ook officieel vastgelegd. Toch kunnen er zelfs na die tijd nog veranderingen in optreden (al dan niet door fouten van ambtenaren van de burgerlijke stand). In bepaalde gevallen is het mogelijk via Justis een verkeerd gespelde familienaam te laten wijzigen.
Uit het door CBG-onderzoeker Maarten van Bourgondiën verrichte onderzoek werd duidelijk dat verschillende van Erbens voorouders meerdere keren in zijn kwartierstaat voorkomen. Dat houdt verband met de kleine boerengemeenschappen waar zij deel van uitmaakten. Daarin werd regelmatig onderling getrouwd. Wanneer op die manier bijvoorbeeld een volle neef en nicht met elkaar in het huwelijk traden, zijn de voorouders van beide echtelieden voor het grootste deel hetzelfde. We spreken dan van kwartierherhaling, kwartierverdubbeling of kwartierverlies (al wordt die laatste term tegenwoordig ook wel gebruikt voor delen van de kwartierstaat die niet verder kunnen worden ingevuld omdat bijvoorbeeld de vader niet bekend is).
Je treft dit fenomeen, dat ook endogamie wordt genoemd, niet alleen aan in kleine boerengemeenschappen, maar ook binnen andere groepen waar het gebruikelijk is of was om onderling te trouwen.
De aflevering met Erben laat zien dat je ook allerlei interessante dingen kunt ontdekken wanneer je voorouders lang in dezelfde plaats woonden en van generatie op generatie hetzelfde beroep uitoefenden. Ga dus altijd op onderzoek uit!
