CBG bronnen
Verver

Verborgen Verleden met Rick Nieman

3 december 2016

De basis voor elke aflevering van Verborgen Verleden is een onderzoek naar de familiegeschiedenis van de hoofdpersoon. Dat wordt voor een groot deel uitgevoerd door de afdeling expertise van het CBG. Natuurlijk komt niet het hele onderzoek terug in de aflevering. Daarom zorgen wij bij elke aflevering voor extra achtergrondinformatie. Deze keer is presentator Rick Nieman te gast.

nieman

© NTR

Amsterdamse brandweer

Overgrootvader Henricus Bernardus Johannes Nieman (1864-1934) was brandwacht in Amsterdam. Ten tijde van zijn huwelijk in 1891 met Maria Theodora van Diemen woonde hij zelfs op de brandweerkazerne.

Via de kroniek van branden in Amsterdam krijgen we een idee van de gevallen waarbij de brandweer uitrukte. Een lekkende, springende of omgetrokken petroleumlamp was vaak de oorzaak. Zeker in de dichtbevolkte buurten van de stad met veel houten bouwwerken waren de gevolgen dan groot. Zo was er in 1892 ‘22 maart om 19.45 uur een grote uitslaande brand Huidenstraat 31-35/Keizersgracht 357- 359, winkel- en woonhuizen. Oorzaak: ontploffing door een petroleumlamp bij een gevallen fles benzine in drogisterij Van Eupen. Geblust met 17 stralen. Er vielen zes doden en 12 gewonden’. En in 1893 een brand aan de ‘Gelderschekade 70, woonhuis. Oorzaak: een lekkende petroleumlamp. Geblust met 5 stralen. Drie kinderen werden gedood en twee personen raakten zwaar gewond’.

Andere oorzaken van brand waren bijvoorbeeld: oververhitting van een pot vet op het vuur, het drogen van een bed bij de kachel, onvoorzichtigheid met vuurwerk en ‘baldadigheid der jeugd’.  

Amsterdamsche_Brandweer_in_1908.jpg

Amsterdamsche Brandweer voor de kazerne op de Ruysdaalkade in 1908.

Rick liet ons weten dat zijn overgrootvader later de brandweerploegen vertelde waar ze heen moesten bij een brand. Hij kende het Amsterdamse stratenplan daarom goed uit zijn hoofd.

Over Amsterdamse straten gesproken…

plattegrond amsterdam Stadsarchief Amsterdam

Nieuwe Platte Grond der Stad Amsteldam, 1795. Klik op de button om de kaart te bekijken (o.a. zoomen) Stadsarchief Amsterdam.

Amsterdamse straten

De Amsterdamse Rick ontdekt al snel dat hij uit een Amsterdamse familie komt. Hoewel zijn ouders allebei in Den Haag werden geboren, zijn er, vooral aan vaderskant, opvallend veel Amsterdamse voorouders. In de Amsterdamse huwelijksbijlagen vonden we de adressen waar de negentiende-eeuwse voorouders van Rick bij hun trouwen woonden. Hoewel de adressen inmiddels waarschijnlijk omgenummerd zijn, geeft het een mooi beeld van de verspreiding over de stad. 

Overgrootouders A.G. Schultze en M.A. Heijneman woonden bijvoorbeeld in 1888 op de Oudezijds Voorburgwal nummer 249. Theodorus van der Loos (de onderwijzer die in Sneek hoofd van een school werd en later journalist) woonde in 1870 aan de Handboogstraat 297, en zijn bruid Jansje Vermeulen aan de ‘Groeneburgwal’ 56. Een generatie terug (1834) woonde blikslager Joris van der Loos in de ‘Vijselstraat’, hij trouwde met Ida Heeres van de Leprozengracht. Martinus Vermeulen, Prinsengracht, trouwde in 1842 met een dienstmeisje die (in)woonde op de Keizersgracht, en kastmaker Rijk Meijer van de Lindendwarstraat 18 huwde in 1840 Anna Geertruida Loep uit de Hazestraat.

Sommige van Ricks voorouders vonden de liefde zelfs in dezelfde staat: Betovergrootvader Gerhardus C. Schultze en zijn bruid Theodora Heijnemans woonden in 1853 beiden in de Leidschestraat (resp. nr 22 en 378). Andere betovergrootvader Casparus Heijneman en zijn vrouw Anna Maria Meijer kwamen beiden uit de Tuinstraat (nummer 29 en 515), en Casparus ouders woonden tot hun trouwen ook allebei in de Tuinstraat (nummer 61 en 163).

tuinstraat Stadsarchief Amsterdam

Lijnbaansgracht met links de Tuinstraat, 1918.

Immigranten

In het Stadsarchief Amsterdam ontdekt Rick dat een van de Amsterdamse familielijnen aan vaderskant naar Italië leidt, via de slijper Johannes Sturrelaar ‘van Genua’. Deze Sturrelaar, of Sturla, trok in de achttiende eeuw naar Amsterdam. Net als vele andere onbemiddelde immigranten kwam hij terecht in een arme volksbuurt waar mensen dicht op elkaar woonden in kamers, kelders en achterhuisjes.

Johannes Sturla en zijn neef Laurentius woonden in een beruchte achterbuurt van de Jordaan: het Franse Pad, bij de Goudsbloemgracht (nu Willemstraat). De gracht was een stinkende sloot zonder beschoeiing en de kade was nog lang onbestraat.

Wat we in de uitzending niet zagen, was dat er meer immigranten tussen Ricks ’Amsterdamse’ voorouders zaten, namelijk Duitse. Al vanaf de zeventiende eeuw trokken jonge ongetrouwde Duitsers vaak naar het buitenland om werkervaring op te doen. Na hun leertijd keerden velen weer terug naar Duitsland, doorgaans naar de regio's van herkomst: Nedersaksen en Westfalen.

Anderen bleven in Nederland. Voorouder (via oma Schultze) Carel Horn, geboren in het Duitse Isenburg bij Frankfurt aan de Mainz, trouwde in 1793 in Amsterdam en overleed daar ook in 1813. In dezelfde periode moet ook de oudst bekende voorvader Bernardus Johannes Nieman uit Duitsland (Haselünne, Nedersaksen) naar Amsterdam zijn vertrokken, hij trouwde (1797) en stierf daar ook. Zijn zoon Joannes Bernardus Nieman (1790-1818) trouwde in Amsterdam ook met een Duits meisje, geboren in Warendorf (Westfalen).

goudsbloemgracht Stadsarchief Amsterdam

De Goudsbloemgracht gezien vanaf de Lijnbaansgracht naar de Brouwersgracht. De kade links werd wel het Franse Pad genoemd. De Goudsbloemgracht werd in 1854 uit hygiënisch oogpunt gedempt en kreeg toen de naam Willemsstraat, naar koning Willem. W. Hekking, ca. 1850.

Commercie en journalistiek

In Verborgen Verleden maakten we kennis met de schoolmeester die Amsterdam verruilde voor de katholieke enclaves in Friesland. Hij werkte vervolgens als journalist bij het katholieke blad Ons Noorden, een duidelijke link met Ricks beroep.

Opa Viergever deed ook journalistiek werk, maar voornamelijk op PR-gebied. Hij was chef publicist bij de Coöp. Dat commerciële komt vaker voor: Andere opa Nieman was chef bij de Bijenkorf. Rick zelf spant de kroon: in 1968 zette hij als ‘Hansje de luierexpert’ de luiers van Linet stevig in de markt!

Rick Nieman als luierexpert Hansje in een commercial van 1968. Klik om het filmpje te bekijken.

Zelf aan de slag met je familiegeschiedenis? Begin je zoektocht hier!