CBG bronnen
Verver

Verborgen Verleden met Pieter van den Hoogenband

10 december 2016

De basis voor elke aflevering van Verborgen Verleden is een onderzoek naar de familiegeschiedenis van de hoofdpersoon. Dat wordt voor een groot deel uitgevoerd door de afdeling expertise van het CBG. Natuurlijk komt niet het hele onderzoek terug in de aflevering. Daarom zorgen wij bij elke aflevering voor extra achtergrondinformatie.

Door Hester van der Velde

In de laatste aflevering van dit seizoen van Verborgen Verleden is zwemkampioen Pieter van den Hoogenband te gast. Samen met de NTR gaat hij op zoek naar zijn familiegeschiedenis. Dat Pieter Indische roots heeft was hem wel bekend. Maar dat hij zoveel voorouders met een band met Indië heeft, wist hij nog niet.  

Pieter vd Hoogenband

© NTR

Duitse krijgsgevangenschap

Pieter begint zijn zoektocht in het Nationaal Archief, waar hij de stamboeken van het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger (KNIL) inziet. Daarin vond hij zijn opa als 1e luitenant. Als geboorteplaats van Jacobus Cornelis van den Hoogenband is genoteerd ‘Meester Cornelis’, de vroegere naam van Jatinegara, een stadsdeel van Jakarta. Dat vindt Pieter toevallig, omdat veel van de mannelijke Van den Hoogenbands ‘Cornelis’ als naam dragen, zo ook Pieter Cornelis Martijn zelf!

Maar er zijn interessantere zaken in het stamboek te vinden. Zo blijkt dat ‘opa Koos’ een van de 2700 Nederlandse officieren was die op 15 mei 1942 in Duitse krijgsgevangenschap belandde. Vanuit Breda, via Duitsland, kwam de toen eenentwintigjarige ‘Koos’ in kamp Stalag 371, in Stanislau (Oekraïne) terecht.

De omstandigheden in dit kamp waren relatief goed. De mannen waren ondergebracht in een groot, stenen gebouw, er was meestal voldoende eten en de voorzieningen waren redelijk goed. De gevangenen moesten zichzelf bezighouden om de tijd door te komen: met lezen, toneel, talencursussen, sport, muziek, tekenen en houtsnijwerk. De gevangenen konden hun familie schrijven en ontvingen pakjes.

stanislau

De ingang van het kamp.

Na de zomer van 1943 winnen de Russen steeds meer terrein en komen er geruchten op gang dat het kamp ontruimd gaat worden. Dat gebeurde begin 1944: de officieren werden overgeplaatst naar ‘Oflag 67’ in Neubrandenburg. In april 1945 werden ze daar bevrijd, zo ook opa Koos.

Op de website krijgsgevangen.nl zijn beschrijvingen, herinneringen en foto´s te vinden over de Duitse krijgsgevangenkampen.

KNIL

In juli 1945 trouwde opa Koos in Den Haag met Emily Louisa Mahler (oma Lous), zij was ook in Indië geboren. Daarna maakte hij de overstap naar het KNIL en vertrok hij naar Indië. De vader van Pieter werd dan ook in 1949 in Bandung geboren.

De vader van opa Koos, Cornelis van den Hoogenband, was ook een KNIL-militair. In 1920 trouwde hij in Batavia met de Nederlands-Indische Hermine Swartjes, dochter van weer een andere KNIL-officier. Toen de Tweede Wereldoorlog ook in Nederlands-Indië uitbrak, was luitenant-kolonel Cornelis van de Hoogenband commandant van de plaats Balikpapan. Met zijn mannen bewaakte hij de door de Japanners zo gewilde olievelden.

In Verborgen Verleden zagen we een fragment van de serie ‘De Bezetting’ waarin Pieters overgrootvader zelf vertelde over zijn handelen rond de slag om Balikpapan in 1942. Hij besloot tijdig de oliebronnen te vernietigen en zijn troepen te evacueren naar Java. Daar is hij vervolgens door de Japanners krijgsgevangen genomen.

Achtste aflevering van de serie 'De bezetting', samengesteld en gepresenteerd door dr. Loe de Jong, waarin met archiefmateriaal een beeld werd gegeven van Nederland in de Tweede Wereldoorlog, Deze aflevering gaat over de Japanse inval in Nederlands-Indië.

Pieters andere overgrootvader aan vaderskant, de vader van oma Lous, was ook een KNIL-militair. Hij was in 1890 geboren aan de westkust van Sumatra, in Loeboek Sampir. Deze Emile Mahler was ook luitenant-kolonel ten tijde van de oorlog in Nederlands-Indië. Hij belandde op 8 maart 1942 in krijgsgevangenschap. 

interneringskaart WieWasWie

Japanse Interneringskaart van Cornelis van den Hoogenband. De kaarten uit de collectie van het Nationaal Archief zijn digitaal en zijn ook te doorzoeken via WieWasWie.

De Dodenspoorweg

In de aflevering zagen we Pieter in Thailand langs de Birma-Siam spoorlijn, waar beide Indische overgrootvaders tewerkgesteld zijn geweest. De omstandigheden in deze kampen moeten zeer zwaar geweest zijn. Als het gevolg van het zware lichamelijk werk, het warme en vochtige klimaat, een tekort aan eten en drinken, slechte hygiëne en de mishandeling door de Japanners hebben ruim 3000 Nederlandse krijgsgevangenen het niet overleefd. De beide overgrootvaders van Pieter gelukkig wel, zij kwamen in augustus 1945 vrij.

Voormalig dwangarbeider aan de Birma-Siam spoorlijn Felix Bakker deelde zijn herinneringen in het artikel ‘Ongelooflijk dat ik het heb overleefd’:

'Het was gloeiend heet en met opgezwollen lippen van de dorst had je visioenen van heerlijk koel water uit kranen, dat je zo maar kon drinken. Per honderd man moest honderd kubieke meter grond verzet worden. Het werd streng gecontroleerd en als het werk 's avonds niet klaar was, werkte je door. De zieken telden ook mee. Tegen sommigen zeiden we 'ga maar onder een bosje liggen', maar dit hield in dat je zelf meer moest doen. Ook riskant voor de zieke, want bij ontdekking door een bewaker volgde een martelstraf. Soms sliepen we aan de spoorbaan, omdat de honderd kuub pas laat gehaald werd. Dagen van twaalf, dertien uur zwaar werk, vaak met slaag, waren normaal.'

Spoor van 100.000 doden - een documentaire over Nederlandse krijgsgevangen aan de Birmaspoorweg, met getuigenverslagen van Felix Bakker en Hans Wessels.

Af- en herkomst

De vader van Emile Mahler was ene Silvain Mahler, die in 1841 in Parijs geboren was. Hij had een relatie met een ‘inlandse vrouw’. Zodoende heeft Pieter van den Hoogenband dus Indonesisch bloed. Dat hij ook nog Deens wortels heeft, zagen we al in de aflevering.

Pieter is aan de Deense familie Borgen verwant via de vrouw van Emile Mahler, Engelina Petronella Snethlage. Haar moeder was ook geboren in Batavia; zij was de dochter van generaal-majoor Christiaan Hendrik Arend Raedt van Oldenbarnevelt en Frederika Louisa Wilhelmina Borgen.

0174030001 (1).jpg Verzamelingen

Generaal Majoor Christriaan Hendrik Arend Raedt van Oldenbarnevelt (1830-1904). CBG | Foto's.

Zowel Engelina Petronella Snethlage als Christiaan Hendrik Arend Raedt van Oldenbarnevelt komen voor in Nederland’s Patriciaat’ ook wel het 'Blauwe boekje' genoemd. In Nederland’s Patriciaat worden genealogieën opgenomen van families die tenminste gedurende de laatste 150 jaar onafgebroken een vooraanstaande rol in de Nederlandse samenleving hebben gespeeld en tot op de dag van opname op de voorgrond treden. Denk aan prominente bestuurders, wetenschappers, officieren of zakenlieden. Snethlage staat in jaargang 33 (1977), Raedt van Oldenbarnevelt in jaargang 12 (1921-22). 

Snethlage01.png.jpg Familiewapens

Het wapen van de familie Snethlage, met daarop in goud een rode griffioen. CBG | Familiewapens

Zelf aan de slag met je familiegeschiedenis? Begin je zoektocht hier!