CBG bronnen
Verver

Verborgen Verleden met Nelleke Noordervliet

26 november 2016

De basis voor elke aflevering van Verborgen Verleden is een onderzoek naar de familiegeschiedenis van de hoofdpersoon. Dat wordt voor een groot deel uitgevoerd door de afdeling expertise van het CBG. Natuurlijk komt niet het hele onderzoek terug in de aflevering. Daarom zorgen wij bij elke aflevering voor extra achtergrondinformatie.

Door Hester van der Velde

Schrijfster Nelleke Noordervliet schreef meerdere historische romans. Haar boek Altijd roomboter gaat over haar overgrootmoeder aan moederskant. Over haar leven weet Nelleke dus al veel. Met Verborgen Verleden hoopte ze nog meer over de familie aan moederskant te ontdekken.

Overgrootmoeder Engelberta Wiggelaar (1856-1953) is de hoofdpersoon van Altijd roomboter. Over haar man Bram (Abraham) Teljeur wist ze nog niet zo veel. Onder meer de herkomst van de naam Teljeur wekte haar interesse, een rare naam noemde ze het in de aflevering.

'Het heden is alleen maar te snappen als je iets over het verleden weet'
Nelleke

Nelleke Noordervliet bij Erfgoed Leiden ©NTR

Naar Leiden

Teljeur is waarschijnlijk een fonetische verbastering van Tailleur, denk aan moppentapper Max Tailleur. Tailleur is Frans voor kleermaker, Teljeur is dus een Franse beroepsnaam. In de aflevering zagen we al dat de Teljeurs uit Noord-Frankrijk kwamen. Bij de ondertrouw van de droogscheerder Maarten de Teljeur in 1604 wordt vermeld dat hij uit Bondues kwam. Bondues ligt bij Lille, in het Noord-Franse grensgebied met België.

Leo Lucassen vertelde in de aflevering dat vele textielarbeiders eind zestiende eeuw uit dit gebied naar de Noordelijke Nederlanden trokken. De Spanjaarden hadden de textielindustrie in Frans-Vlaanderen grotendeels platgelegd. Vooral textielarbeiders trokken naar het noorden, en met name naar de Noordelijke Nederlanden. Daar kon men sinds de Reformatie ook het protestantse geloof belijden. De ervaring van deze textielarbeiders kwam in Leiden goed van pas. Een van de velen die zo in de Leidse lakenindustrie terecht kwam was Nellekes voorouder Maarten de Teljeur.

droogscheerder Rijksmuseum

Lakenbereider, Caspar Luyken, naar Jan Luyken, 1694. Collectie Rijksmuseum.

Huwelijksakten

De andere overgrootmoeder aan moederskant was Marrigje Lagerweij, die afstamde van de boer die ook schout en burgemeester van Houten was: Anthonie Lagerweij. In de aflevering zagen we dat Nelleke deze tak van de familie via huwelijksakten op de website WieWasWie bekeek. Via huwelijksakten kun je meestal snel een stamboom in kaart brengen. In een huwelijksakte staan namelijk niet alleen de naam van de bruid en bruidegom, maar ook de namen van beide ouderparen. Via WieWasWie spring je bovendien vaak ook nog eens snel van de ene generatie naar de andere door op een naam in de akte te klikken.

Laten we dat eens aan vaderskant proberen. Om in de burgerlijke stand te kunnen zoeken moet je de namen en het liefst ook de geboorte-, huwelijks- of overlijdensdatums van de meest recente generaties al weten. Dat is omdat de akten van de burgerlijke stand pas na 100 (geboorte), 75 (huwelijk) en 50 jaar (overlijden) openbaar worden. Meestal kun je de namen van die recente generaties wel achterhalen via familieleden. Anders kun je zoeken in onze verzameling familieadvertenties of een persoonskaart of –lijst bij ons aanvragen.

Nelleke weet de namen van haar grootouders, daarmee kom je meestal al ver genoeg terug in de tijd. Haar grootvader heet Leonardus Cornelis Bol, haar grootmoeder Maria Wilhelmina Hakvoort. Op WieWasWie zoeken we via het eenvoudige zoekveld naar een van deze namen, in dit voorbeeld Leonardus Cornelis Bol.

Er worden 20 resultaten gevonden voor Leonardus Cornelis Bol. Met de filtermogelijkheden aan de linkerzijde zijn de resultaten te verfijnen; klik onder Documenttype ‘BS huwelijk’ aan om alleen de huwelijksakten over te houden. Dat zijn er vijf. Klik vervolgens onder Rol het filter ‘Bruidegom’ aan om alleen zijn eigen huwelijk te bekijken: Naaldwijk, 3 mei 1902.  

zoeken wiewaswie WieWasWie

Resultaten verfijnen met de filters en de aktedetails op WieWasWie.

Op de akte staan bruid en bruidegom en beide ouderparen. Die namen kun je in je stamboom noteren. Om een generatie verder te gaan klik je op de naam van een van de ouders om naar de volgende generatie te zoeken. Op die van de vader van de bruidegom, Arie Bol, bijvoorbeeld. Ook hier verfijn je het resultaat op ‘BS Huwelijk’ en ‘Bruidegom’, dan hou je nog 29 resultaten over. Je kunt deze allemaal doorlopen op zoek naar het huwelijk tussen Arie en Maria, waarbij je begint bij de akten die zo’n 25 of 30 jaar ouder zijn dan de huwelijksakte van hun zoon. De huwelijksakte uit Monster, gedateerd 10 mei 1873, is de juiste. En ook daar worden weer twee ouderparen vermeld die je op dezelfde manier kunt volgen. De gevonden voorouders noteer je in je stamboom en zo probeer je zo ver mogelijk terug in de tijd te gaan. 

Spellingsvarianten

Helaas lukt het niet altijd om van generatie naar generatie te springen door op de namen in de huwelijksakten te klikken. Had je bijvoorbeeld niet op Arie Bol geklikt, maar op de naam van de moeder van de bruidegom, Maria Wilhelmina Hakvoort, dan had je het huwelijk uit 1873 niet gevonden. Hoe kan dat? Na vergelijking van de beide huwelijksakten blijkt dat haar naam niet op dezelfde manier is gespeld. Bij het huwelijk van haar zoon is ze geregistreerd als Maria Wilhelmina, bij haar eigen huwelijk echter als Maria Willemina.

huwelijksak WieWasWie

Uit de huwelijksakte van Arie Bol en Jozina Willemina Bronswijk.

Dit soort spellingsvarianten leveren vaker problemen bij het zoeken naar voorouders. Om verschillende schrijfwijzen van namen mee te nemen in je zoekopdracht kun je op varianten zoeken (Wilhelmina en Willemina), of de zoekopdracht breder maken (zoek bijvoorbeeld alleen op Maria Hakvoort). Een andere manier is om met behulp van jokers te zoeken. Op WieWasWie kun je bijvoorbeeld zoeken op Maria * Hakvoort, of Maria Wil* Hak?oort. Het sterretje vervangt alle mogelijke letters op die plek, een vraagteken vervangt slechts één letter. Maria Wil* Hak?oort zou als voornamen bijvoorbeeld Willemina, Wilhelmina en Willeke meenemen, en als achternaam zowel Hakvoort als Hakfoort.

Twee personen tegelijk

Een andere handige functie van WieWasWie is het zoeken op twee personen tegelijk. Zo kan de combinatie van de namen van een ouderpaar op een huwelijksakte je snel leiden naar alle akten waarop de twee namen gecombineerd voorkomen: de huwelijksakte van het paar zelf, maar ook de geboorte- huwelijks- en overlijdensakten van de kinderen van dat paar. Dat komt bijvoorbeeld goed van pas als je alle kinderen uit een bepaald huwelijk wilt opsporen. Deze functie is - net als het zoeken met jokers -alleen beschikbaar met een premium-abonnement.

Op de huwelijksakte van Arie en Maria van 10 mei 1873 staan de ouders van de bruidegom vermeld: Leendert Bol en Maria van Paassen. Via het uitgebreide zoekformulier van WieWasWie zoek je deze namen gecombineerd. Dat kun je heel precies doen, door voor- en achternamen volledig te vermelden. Het risico daarbij is dat je akten mist waarop varianten van de naam staan. Een opdracht op Bol en Pa*as?en zal meerdere resultaten opleveren, die wellicht minder nauwkeurig zijn.

2personen WieWasWie

Uitgebreid zoeken op WieWasWie op twee personen tegelijk. Links een precieze zoekopdacht, recht een bredere met jokers. Probeer het zelf via de knop WieWasWie.

De manier van zoeken die je kiest is afhankelijk van verschillende aspecten: de beschikbaarheid van akten online, de eigen voorkeuren (exact zoeken via het uitgebreide zoekformulier of juist ruim met behulp van jokers), de uniciteit van een naam (personen met veel voorkomende namen zoals Jan de Vries zijn meestal moeilijker terug te vinden dan personen met bijzondere namen) en de (spellings)varianten op namen (met Jan de Vries kan niet zoveel mis gaan, met een Lucretia Maria Theodora Apollinaris Alberdingk Thym wel degelijk).

Feiten en fictie

In Gen. magazine 2016 nummer 3 staat een interview met Nelleke Noordervliet. Daarin wordt onder meer besproken hoe Nelleke in haar historische romans soms nogal vrij omgaat met het verleden, waarbij feiten en fictie door elkaar kunnen lopen. Voor schrijvers van historische romans heel gewoon, en het heeft ook een functie: ’het maakt dat je wat persoonlijker met het verleden omgaat’, aldus Nelleke.

Genealogen gaan doorgaans kritischer met de feiten om. Deze moeten bewezen worden en er is weinig ruimte voor interpretatie. Zo moet je de gegevens gevonden in de documentdetails op websites zoals WieWasWie altijd controleren aan de hand van de originele bronnen. Gelukkig kan dat tegenwoordig steeds vaker online met behulp van scans, bijvoorbeeld via WieWasWie, de archiefwebsites of Familiesearch.

nelleke 2

Soorten stambomen

Stambomen zijn er in verschillende soorten en maten. Welke lijn je volgt en welke personen je opneemt bepaalt het model. Een veel gebruikt model is bijvoorbeeld de kwartierstaat. Daarbij begin je bij jezelf, vervolgens noteer je de gegevens van beide ouders, daarna die van hun ouders, enzovoort. Bij elke generatie verdubbelt het aantal voorouders.

Volg je bijvoorbeeld de rechte mannelijke lijn, dan maak je een stamreeks, waarbij je alleen de opeenvolgende mannelijke voorouders van een persoon in de reeks opneemt tot de oudst bekende voorvader, dat is de stamvader. Bij Nelleke Noordervliet, meisjesnaam Bol, ga je in dat geval via vader Johannes Adrianus Bol, grootvader Leonardus Cornelis Bol, overgrootvader Arie Bol, betovergrootvader Leendert Bol en Cornelis Bol (1774-1830) verder terug tot aan de stamvader Pieter Bol.

De kwartierstaat en de stamreeks zijn stambomen die teruggaan in de tijd. Je kunt ook vanuit het verleden naar het heden werken. Zo breng je in een afstammingsreeks in kaart hoe iemand van een bepaalde voorouder afstamt, bijvoorbeeld van Willem van Oranje. Daarbij kun je dan weer de vaderskant, en dan weer de moederkant volgen. En in een verwantschapsreeks laat je zien hoe twee personen van een gemeenschappelijke voorouder afstammen.

Nelleke is bijvoorbeeld verwant aan de Zangeres Zonder Naam. Zij had natuurlijk wel een naam, namelijk Maria Servaes-Beij. Beiden stammen ze af van ene Pieter Beij, die op 2 augustus 1693 werd gedoopt in de Hooglandse Kerk te Leiden. Maria de Beij stamt af van zijn zoon Pieter Beij (ca. 1718) en Nelleke, van zijn zoon Hermanus Beij (26 jan.1727), via de Teljeurs.

nelleke1

Westlander

Aan Nellekes vaderskant ontdekken we een Westlandse familie: veel voorouders komen uit Monster, of Poeldijk (onderdeel van de voormalige gemeente Monster). Nelleke werd er niet geboren, maar was er bijvoorbeeld wel actief als gemeenteraadslid voor de Partij van de Arbeid. Andere voorouders woonden in het nabijgelegen Naaldwijk, en ook Wateringen, Loosduinen en Rijswijk komen aan vaderskant voor.

Niet geheel onverwacht sluiten de beroepen aan die kant van de familie aan op de verwachtingen bij dit gebied, zo vinden we een aantal tuiniers of tuinders (en een tuinierster) en een paar schippers. Het transport in het Westland verliep tot ver in de twintigste eeuw nog vooral over het water. Dat gebeurde door beroepsschippers op zogenoemde ‘Westlanders’, en later steeds meer per tuindersschuit. Goede kans dat Arie Bol, Leendert Bol en Cornelis Olierook met hun schepen tuinbouwproducten als mest, turf, glas en zand naar tuindersbedrijven, en groente en fruit naar de veilingen vervoerden!

westlander

Een Westlander met kratten fruit.

Zelf aan de slag met je familiegeschiedenis? Begin je zoektocht hier!