CBG bronnen
Verver

Verborgen Verleden met Mark Tuitert

De basis voor elke aflevering van Verborgen Verleden wordt gelegd met behulp van het CBG|Centrum voor familiegeschiedenis. In de uitzending wordt een aantal familielijnen uitgewerkt voor de zoektocht van de hoofdpersoon, maar er zijn natuurlijk nog veel meer verhalen te vertellen. Naar aanleiding van ons onderzoek geven we op deze pagina’s nog wat extra informatie bij de betreffende uitzending.

De uitzending gaat vooral over de joodse oorsprong van de familie Koperberg – de familie van Marks moeder. Overgrootvader Anton Koperberg was hoofd van de RK jongensschool in Lichtenvoorde, waar hij ook leiding gaf aan de katholieke sportvereniging en het muziekcorps. Twee generaties eerder, in 1831, had de joodse voorvader besloten zijn kinderen katholiek te laten dopen en opvoeden. Was het uit overtuiging of uit welbegrepen eigenbelang? 

In Eindhoven krijgt Mark verhalen te horen over twee families Koperberg die elkaar naar het leven stonden en over vechtpartijen in de synagoge tussen verschillende neven; en hij leest een verslag over de jodenhaat in het begin van de negentiende eeuw van de overwegend katholieke bevolking tijdens een joodse begrafenis. Veel joodse Koperbergen zijn tijdens de Tweede Wereldoorlog vermoord in Auschwitz; de katholieke trouwden met goed katholieke meisjes en overleefden de oorlog. Mark is duidelijk aangedaan, dit had hij graag met zijn moeder willen delen.

Zeer Oude voormoeder

Mozes Hertog Koperberg (1777-1845) was degene die samen met zijn vrouw Anna Rosenblad besloot hun kinderen rooms-katholiek te dopen. Mozes’ moeder heette Ida Levie Zilverberg. Ida Levie Zilverberg overleefde haar man Hertog Mozes ruimschoots. Zij stierf in 1848, op 104-jarige leeftijd.

In 1844 was haar honderdste verjaardag reden voor een advertentie in de krant, waarin aan een gevoel van dankbaarheid jegens ‘het Opperwezen’ werd uiting gegeven ‘daar het den Hemel heeft behaagt bij hare hooge jaren, haar eene volmaakte Gezondheid te doen genieten, en het genoegen heeft van 4 Kinderen, 14 Kleinkinderen , en 28 Achterkleinkinderen onder haren Familiekring te bezitten.’

tuitert

Moord in de herberg 

Een verre voorvader in de vaderlijn Tuitert was Hendrik van Hummel (1699-1746). Hendrik van Hummel was de waard van herberg De Drie Kieften in Epse (Gorssel). In de nacht van 13 november 1746 werd hij vermoord door zijn gast Jan van Nissel. Ze hadden die avond met zijn drieën zitten drinken: de waard Hendrik, zijn vrouw Hendrina Gerrits en Jan van Nissel. Op een gegeven moment wilden de waard en zijn vrouw naar bed maar Van Nissel wilde nog iets drinken. De waard ging uiteindelijk de kelder in om een nieuwe kruik bier te halen en werd toen van achteren met een bijl geslagen door Van Nissel en vervolgens met een mes gestoken tot hij dood was. Daarna had Jan van Nissel de vrouw van de Waard én haar oude vader met datzelfde mes gestoken – zeggende ‘Du alde Canaille, ik zal dij ook wat geven’ –, had geld en spullen meegenomen en was ervandoor gegaan. Hij werd uiteindelijk gepakt in herberg De Wildeman in Twente, waar hij te paard naartoe was gevlucht.

Jan Jacob van Nispen werd veroordeeld tot de doodstraf. 10 december 1746 werd hij op een houten kruis gebonden, zijn armen en benen werden ‘aan stukken geslagen’ en vervolgens werd zijn hoofd er met een bijl afgeslagen. Tevens werd bepaald ‘dat zijn lichaam aldaar op een Rat staande op een paal zal worden geleit, en met ketenen daaraan gehegt, en zijn hooft daar boven op een pinnen worden gezet, anderen ten afschuwelijke exempel’.

Van Nispens vrouw Dorothea Louisa Magnus werd veroordeeld tot levenslange verbanning uit de provincie en ook de waardin van De Wildeman werd gestraft omdat ze de moordenaar had geholpen. (Het volledige procesdossier is te vinden in het Oud Rechtelijk Archief van het Scholtambt Zutphen.)

De herberg bestaat niet meer maar er is wel een GPS-wandelroute ‘DeDrie Kieften’. Maar of daarin ook het verhaal over de moord wordt verteld?  

De naam Tuitert

Garrit Hendriks van Hummel (1725-1803), zoon van de vermoorde Hendrik van Hummel, droeg als eerste de achternaam Tuijtert. Opmerkelijk detail: Garrits kleinzoon Lammert Tuitert trouwde in 1822 te Gorssel met Catharina Kiewiet (geboren te Epse) 

Het huwelijk van de tuinknecht en de dienstmeid

Marks overgrootvader Gerrit Jan Tuitert die tussen 1891 en 1957 leefde en (als landbouwer) werkte in Holten, trouwde in 1919 met de Holtense Janna Hendrika Stitteler. Zouden zij geweten hebben dat er in de familie Stitteler zo’n tachtig jaar voor hún huwelijk een nogal bijzonder huwelijk was gesloten?

Jan Willem Stittelaar, geboren in Diepenveen, zo’n twintig kilometer ten westen van Holten, trouwde op 4 juli 1840 op het Landgoed Vollenhoven in De Bilt met Ourika Jacoba Elisabeth Salawatta. Jan Willem werkte daar als tuinknecht en Ourika was er dienstmeid.

Jan Willem was 23 jaar en zijn huwelijksgetuigen waren de 26-jarige Aalbert Stittelaar uit Diepenveen, zijn broer of neef, en de 61-jarige Jan Overeem, tuinman te De Bilt.

Voordat het huwelijk gesloten kon worden moest er echter een ‘akte van bekendheid’ worden opgemaakt voor Ourika, aangezien noch haar ouders noch haar geboortedatum of -plaats bekend waren, zodat, aldus de akte, ‘van haren juisten ouderdom, uit hoofde van hare geboorte uit eene der onbeschaafde en buiten de Nederlandsche bezittingen wonende volksstammen geen bewijs hoegenaamd kan geleverd worden’. Haar werkgever, de hoofdbewoner van Huize Vollehoven was Godert baron van der Capellen, minister van staat en gouverneur generaal van Nederlands Oost-Indië. Hij verklaarde dat Ourika in 1824 als meisje van ‘oogenschijnlijk ten minste zeven jaren oud’ door de ambtenaar J. Bik onder zijn bescherming was gesteld, ‘hebbende die ambtenaar dat kind hetwelk op een der Papoesche Eilanden en alzoo buiten de Ned. O.I. bezittingen is geboren, ontvangen uit handen van Inlandsche Zeevaarders die het waarschijnlijk geroofd hadden’. In 1826 had Van der Capellen het Papoea-meisje mee naar Nederland genomen. Zij had christelijk onderwijs genoten in en was in 1839 gedoopt.

Jan Willem en Ourika kregen tenminste één dochter, die ze Elisabeth noemden.

Grappige bijkomstigheid: Landgoed Vollenhove  is tegenwoordig een populaire trouwlocatie.