CBG bronnen
Verver

Verborgen Verleden met Jules Deelder

De basis voor elke aflevering van Verborgen Verleden is een onderzoek naar de familiegeschiedenis van de hoofdpersoon. Dat wordt voor een groot deel uitgevoerd door de afdeling expertise van het CBG. Bij elke aflevering zorgen wij voor extra achtergrondinformatie.

‘Ik weet eigenlijk geen reet van mijn familie’
jules

Door Hester van der Velde

De Rotterdamse schrijver, dichter, en voordrachtskunstenaar Jules Deelder (1944) gaat op zoek naar zijn voorouders. Het is hem bekend dat er veel vissers in zijn familie zitten en hij heeft wel eens gehoord dat er ‘zeerovers op de Zuiderzee’ in zijn familie voorkomen. Maar eigenlijk weet Jules voorafgaand aan Verborgen Verleden ‘geen reet’ van zijn familiegeschiedenis. 

Zeevaarders

Veel van Jules voorouders, zowel aan vaders- als moederskant, komen uit Den Helder. Jules begint zijn zoektocht daarom in het Regionaal Archief Alkmaar, en wel met overgrootvader aan moederskant Jan Ham (1832-1921). Hij was ‘visscherman’ in Hoorn. Wel degelijk aan de Zuiderzee, maar van zeeroverij was geen spoor. Wel hadden veel voorouders in deze lijn te maken met de zeevaart: zo was Jans vader Cornelis Ham scheepstimmerman en zijn schoonvader Cornelis Evers ‘zeilemaker’.

Opvallend is dat deze Cornelis Evers in 1800 in Engeland werd geboren. Waarom verbleven zijn (Nederlandse) ouders toen in Engeland?

In Nederland hadden de patriotten in 1795 met steun van het Frans leger de Bataafse Republiek uitgeroepen. Als vazalstaat van Frankrijk werd de nieuwe republiek betrokken in de Franse oorlogen tegen Engeland. De vader van Cornelis Evers, Jan Hendrik Evers, zat in die tijd bij de marine. Hij voer als tweede stuurman van fregat Embuscade in de Bataafse vloot toen deze in een zeeslag met Engeland verwikkeld raakte en uiteindelijk verloor.

SK-A-4102.jpg Rijksmuseum

Walvisvangst in de Poolzee, Abraham Storck, 1654-1708. Collectie Rijksmuseum.

Jules ontdekt in het Nationaal archief dat dit gevolg was van muiterij aan boord. De Oranjegezinde bemanning kwam in opstand tegen haar Franse gezaghebbers door de Prinsenvlag te hijsen, ‘Oranje boven’ te roepen, Oranjegezinde liedjes te zingen én zich van de drankvoorraad meester te maken. Onder deze omstandigheden kwam de Embuscade op 30 augustus 1799 in Engelse handen. Stuurman Jan Hendrik Evers werd met de rest van de bemanning als krijgsgevangene meegenomen naar Engeland en is daar gebleven tot na de Vrede van Amiens van 27 maart 1802.

Geen zeerover dus, maar met een muitende ‘zeeheld’ is Jules ook tevreden.

Na dit Engelse avontuur bleef Jan Hendrik varen, nu naar Indië op het schip Arnesteijn. Toch zou het niet lang duren: tijdens zijn eerste reis overleed hij in een hospitaal in Batavia. Deze informatie heeft Den Helder blijkbaar niet bereikt, want toen zijn zoon Cornelis Evers in 1824 in Den Helder trouwde, werd op de huwelijksakte aangetekend dat Jan Hendrik ‘reeds sedert lange jaren afwezig’ was.

Cornelis Evers WieWasWie

Het huwelijk van Cornelis Lourens Evers en Maartje Stet, 26 augustus 1824, met vermelding van de afwezigheid van de vader van de bruidegom. Regionaal Archief Alkmaar via WieWasWie

Walvisvaarders

Terug in het Regionaal Archief Alkmaar duikt Jules in zijn familiegeschiedenis aan vaderskant, waarbij hij ontdekt dat ook de Deelders zeevarend waren. Cornelis Deelder (1751-1823) nam namelijk als bootsman deel aan de walvisvaart.

Meer dan de helft van de werkende bevolking van Den Helder werkte in de zeventiende en achttiende eeuw in de walvisjacht, als matroos, speksnijder, harpoenier, stuurman of in de rang van commandeur (kapitein). De walvisvaart was gevaarlijk, maar ook zeer winstgevend. Het was vooral te doen om de traan (uitgekookte walvisspek), dat werd gebruikt als lampolie, als grondstof voor zeep en kaarsen en als smeermiddel. De baleinen werden vooral verwerkt in kleding en gebruiksvoorwerpen als tabaksdozen, dameskorsetten en waaiers.  

Kamperduin

Slag bij Kamperduin (1797): nederlaag van de Bataafse vloot, Robert Dodd, 1798. Collectie Rijksmuseum.

Cornelis Deelder (1751-1823) voer jaarlijks gedurende het jachtseizoen naar Spitsbergen. Ook tijdens de handelsboycots in de oorlog met Engeland. Hoewel zijn schip onder een Pruisische reder voer, werd het door de Engelsen overmeesterd. De bemanning, waaronder Cornelis Deelder, werd gevangen genomen en keerde pas in 1803 naar Nederland terug. Deze gevangenschap in Engeland is een interessante parallel met Jules’ andere voorvader Jan Hendrik Evers!

De vader van Cornelis was ook walvisvaarder. Deze Jan Franssen Deelder was de voorvader van Jules die voor het eerst de naam Deelder aannam, vermoedelijk naar het gezin van zijn oom en tante waarin hij was opgegroeid.

oom WieWasWie

Frans Janssen, de vader van Jan Franssen Deelder, droeg nog niet de achternaam Deelder, maar werd aangeduid met ‘Oom’. Trouwinschrijving Den Helder, 12 januari 1697. Regionaal Archief Alkmaar via WieWasWie.

Zeerovers

Dat brengt ons op de betekenis van de naam Deelder. In de aflevering worden verschillende verklaringen geopperd. Zo zou Deelder een verbastering kunnen zijn van ‘daalder’, waarmee de naam dus iets met geld te maken zou hebben. Ook zou de naam aan Den Helder kunnen refereren, (‘d Helder, delder, Deelder) wat gezien de herkomst van de familie zeer plausibel lijkt. Jules voelt echter meer voor de derde verklaring die de archivaris noemt, namelijk dat Deelder komt van ‘Likedeler’. 

De Likedelers waren zeerovers, die eind veertiende en begin vijftiende eeuw actief waren in de Oostzee. Deze groep piraten uit oost-Friesland stond ook bekend als ‘Victualiënbroeders’ en zij kaapten vooral schepen uit Denemarken en die van de Hanzesteden. De naam 'Likedelers' verwees naar de manier waarop zij hun buit deelden, namelijk gelijk onder alle leden van de bemanning.

Likedelers

De executie van Klaus Störtebeker en andere Victualiënbroeders in 1401. Publiek Domein.

Ontdekkingsreiziger

Commandeur Cornelis Gielis, de schoonvader van walvisvaarder Frans Janssen Oom (wiens zoon de naam Deelder aannam), ontdekte in 1707 een stukje van Spitsbergen: ‘Commandeur Gillisland’, nu Kvitøya.

Met deze ‘ontdekkingsreiziger’ kwam Jules zoektocht naar zijn familieverleden tot een eind. Een familiegeschiedenis die doorspekt blijkt met zeevaart, vol walvisjacht, piraten, zeeslagen en muiterij. Dappere pioniers waar Jules trots op is. 

gilisland

Kaart met daarop 'Commandeur Gilisland'.

Zelf aan de slag met je familiegeschiedenis? Begin je zoektocht hier!