CBG bronnen
Verver

Verborgen Verleden met Arjen Lubach

22 april 2017

De basis voor elke aflevering van Verborgen Verleden is een onderzoek naar de familiegeschiedenis van de hoofdpersoon. Dat wordt voor een groot deel uitgevoerd door de afdeling expertise van het CBG. Bij elke aflevering zorgen wij voor extra achtergrondinformatie.

Door Hester van der Velde

Deze week is schrijver, cabaretier, muziekproducent en presentator Arjen Lubach op zoek naar zijn familiegeschiedenis. Hij weet weinig van zijn familieverleden, behalve dat zijn overgrootvader de laatste burgemeester was van Zuilen, en dat hij via een bastaardkind af zou stammen graaf Floris V.

‘Voor iemand die zo erg geïnteresseerd is in geschiedenis weet ik verrassend weinig van mijn familie’
Arjen

Foto: ©NTR

‘Armenburgemeester’

Arjen begint zijn zoektocht bij zijn overgrootvader van vaderskant Obbe Norbruis (1895-1970). Deze Norbruis was vanaf 1922 burgemeester van het Drentse plaatsje Schoonebeek. Hoewel Schoonebeek dankzij de oliewinning vanaf eind jaren veertig uitgroeide tot een welvarende gemeente, was het in Norbruis’ ambtsperiode nog een arm plattelandsdorp. In 1935 werd hij burgemeester van het Utrechtse Zuilen, waar ook veel armoede heerste onder de arbeiders. Terugkijkend op zijn benoeming had hij hierover gesproken, Multatuli aanhalend: ‘Ik gevoel me hier wel thuis, de bevolking is arm en Allah heeft de armen lief. In mijn vorige gemeente had ik reeds gedurende 12,5 jaren van nabij het leed van de economisch zwakkeren en hun nood mede beleefd’.

Behalve dat burgemeester Norbruis met de armen in zijn gemeenten begaan was, ontdekt Arjen dat Obbe wel van een drankje zou houden én dat hij een buitenechtelijke verhouding met ene Madeliefje zou hebben gehad. Althans, daar werd hij van beschuldigd! Ondanks dat de klachten tegen de burgemeester ongegrond bevonden werden, groeit Norbruis in Arjens gedachten uit tot de ‘grootste rock-'n-roll-burgemeester van het hele interbellum’.

Het huwelijk van Obbe Norbruis overleefde de beschuldigingen van ontrouw: in CBG Verzamelingen vonden we een familieadvertentie ter gelegenheid van het gouden huwelijk van Obbe en zijn vrouw Trijntje Keegstra in 1966. 

Obbe Norbruis in ambtskleding

Voordat Obbe Norbruis burgemeester werd, was hij onderwijzer. Hij trouwde in 1916 ook met een onderwijzeres: Trijntje. Obbe Norbruis in ambtskleding. Geboren 28 februari 1895, burgemeester van Zuilen (1935-1953), overleden Almelo, 3 april 1970. Collectie Het Utrechts Archief

Burgemeester in oorlogstijd

In het Utrechts Archief krijgt Arjen ook een loyaliteitsverklaring onder ogen waarin Norbruis beloofde de Duitse bezetter te gehoorzamen. Betekende dit nu dat Norbruis ‘fout‘ was?

De Nederlandse burgemeesters werden tijdens de oorlog gedwongen een keuze te maken: of ze verzetten zich openlijk tegen de bezetter en stapten op, of ze bleven aan om erger - aanstelling van een NSB-er - te voorkomen. Veruit de meeste burgemeesters bleven zitten, zo ook Norbruis. Door zich loyaal op te stellen hoopten de burgemeesters het beleid van de bezetter enigszins te kunnen beïnvloeden ten gunste van hun bevolking. Maar evengoed hielpen ze de Duitsers op die manier hun nazi-beleid uit te voeren.

Na de oorlog werd de opstelling van de burgemeesters dan ook stuk voor stuk onderzocht door een zuiveringscommissie. In het Nationaal Archief mocht Arjen het dossier van zijn overgrootvader inzien. Daaruit bleek dat Norbruis wel degelijk als anti-Duits en anti-NSB werd beschouwd, hoewel zijn verzet volgens sommigen actiever had gekund. De zuiveringsconclusie oordeelde dat hij onschuldig was en hij werd daarom op 16 mei 1946 weer geïnstalleerd als burgemeester van Zuilen. Dat bleef hij tot Zuilen in 1956 opging in de stad Utrecht, hij was dus de laatste burgemeester van Zuilen.

Bij zijn oom leert Arjen zijn overgrootvader Norbruis nog beter kennen, hij hoort er zelfs zijn stem op een LP!

burgemeester Bekijk video

Naar aanleiding van het verschijnen van het boek 'Burgemeesters in oorlogstijd' van Prof. dr. Peter Romijn werd in 2006 een aflevering van Andere Tijden aan dit onderwerp besteed. Bekijk de video via de button 'bekijk video' bij de NPO.

Lubach

Arjen wil graag weten waar zijn naam vandaan komt. Omdat veel van zijn voorouders uit Friesland kwamen, hoopt hij in het Historisch Centrum Leeuwarden een antwoord te krijgen. Daar volgt hij met de archivaris de Lubachs in rechte mannelijke lijn terug tot de eerste voorvader die deze naam droeg: Johannes Pieters Lubach, antiekwerker te Leeuwarden. Helaas is niet te achterhalen waar deze naam opeens vandaan kwam.

Van deze Johannes Lubach en zijn beide zoons is een getuigenverklaring uit 1795 bewaard gebleven waarin zij verklaren dat ene Joris zich Oranjegezind geuit had. Dat was sinds de ingang van de Bataafse Republiek datzelfde jaar verboden. Tot grote tevredenheid van republikein Arjen, waren Johannes en zijn zoons kennelijk patriot!

fe0820c4-4323-0e7c-bc5d-65b033549194.jpg Verzamelingen

Andere Lubachs in CBG Verzamelingen:

Dirk Lubach (1849-1928) en Francijntje Rudolph bij hun 55 jarig jubileum in 1921 en een overlijdensadvertentie voor Johannes Lubach (1818-1888), bewaarder in de rijksgevangenis.
CBG | resp. Foto's en Familieadvertenties

Van der Spek

Arjen wil graag weten wat er waar is van het gerucht dat hij van Floris V zou afstammen. Deze verwantschap zou lopen via grootmoeder aan moederskant Adriana van der Spek, ‘oma Soest’.

Van der Spek was een invloedrijke familie uit Lisse, waarvan de leden onder andere bestuurlijke functies in Lisse, Leiden en Haarlem vervulden. Zo leren we in de aflevering Willem van der Spek kennen die in de 14e eeuw schout van Lisse en schepen van Haarlem was. De familienaam is mogelijk afgeleid van het huis Ter Specke in Lisse.

F.J.W. van Kan, die uitgebreid onderzoek naar de familie deed, schrijft daarover in Ons Voorgeslacht jaargang 39 nummer 342 (september 1984):

‘Op de vruchtbare geestgrond aan de rand van de duinen, in de nabijheid van de belangrijke verkeersader die het noorden van het graafschap Holland met het zuiden verbond, was in de middeleeuwen een tamelijk groot aantal adellijke behuizingen te vinden, zoals de aanzienlijke kastelen Egmond, Brederode, Teijlingen en Dever.

Niet alleen kastelen zoals we ze tegenwoordig nog kennen, gerestaureerd dan wel als ruïne, ook kleine edelmanswoningen waren hier te vinden, zonder veel allures en waarschijnlijk slechts eenvoudige stenen huizen. Een daarvan zal Ter Specke onder Lisse zijn geweest, dat zijn naam ontleende aan "die Specken", het omringende met wilgen overdekte drassige land. Het huis Ter Specke wordt voor het eerst vermeld in 1343. Het geslacht Van der Specke, dat zich naar zijn bezit noemde, komt in de bronnen voor vanaf 1325.’

ter spekke.jpg

Gezicht op het huis 'ter Spekken'. Links en rechts bijgebouwen. Een dame in de deuropening en twee mensen ernaast. Collectie Erfgoed Leiden en omstreken.

Graven van Holland

Om de verwantschap met Floris V te onderzoeken bezoekt Arjen het archief Erfgoed Leiden en Omstreken. Daar wordt op basis van het familiewapen en de voornamen van de familie van der Spek (ook Verspeck en Van der Specke) inderdaad een afstamming verondersteld van de graven van Holland. Zo wordt verwezen naar een bastaardzoon van graaf Willem II (de vader van Floris V), een Dirk, die mogelijk verwant was aan Dirk van der Spek, Arjens voorvader. Daarnaast is er aandacht voor het familiewapen van de familie Van der Spek. Dat lijkt zo sterk op dat van de familie Van Teijlingen, dat het om één en dezelfde familie zou kunnen gaan. En van de familie Van Teijlingen wordt eveneens gedacht dat ze afstammen van de graven van Holland. Ondanks dat het definitieve bewijs voor beide afstammingstheorieën nog niet is gevonden, lijkt er dus enige waarheid in het gerucht over afstamming van Floris V te zitten.  

Teijlingen03.png.jpg Familiewapens

Familiewapen Van Teijlingen met de klimmende leeuw met blauwe tong en nagels en met een barensteel, wat kan duiden op een bastaardlijn. Klik op de button rechtsonder voor meer informatie in CBG Familiewapens.

Arjen besluit zijn zoektocht met een bezoek aan kasteel Teylingen: ‘Er is dus een grote kans dat iemand van mijn bloed hier heeft rondgelopen, dat is wel te gek!’

Zelf aan de slag met je familiegeschiedenis? Begin je zoektocht hier!